چای، نبات و عصا: اندر احوالِ عبدالکریم سروش

- با وجود لفاظی‌ها و مغلق‌گویی‌های جاری در آثار سروش، لُب مطلب این است که ایشان هم خواستار استفاده از مواهب مدرنیته و هم خواهان لذتِ لاس زدن با معنویت ناشی از دینداری است.
- بدون تعارف، نوشته‌های دکتر سروش هیچ چیز به خواننده نمی‌آموزند بلکه بیشتر انسان را به فضایی رهنمون می‌شوند که تَوَهم دانایی در آن وجه غالب است.

می‌کنم قافیه‌ها را پس و پیش
که شوم نابغه دوره خویش
(ایرج میرزا)

یوسف مصدقی – به تازگی مستندی با عنوان «معرفت و مدارا» در معرفیِ گذشته و آرای عبدالکریم سروش (حسین حاج فرج دباغ) از تلویزیون فارسی ‌بی‌بی‌سی پخش شد.

این مستند به سفارش بخش فارسی بی‌بی‌سی ساخته شده و کمپانی Clan Productions تولید آن را به عهده داشته است. این کمپانی سازنده‌ی برخی دیگر از برنامه‌های بی‌بی‌سی از جمله مجله‌ی فرهنگی «تماشا» است. از دید صاحب این صفحه‌کلید، این مستند دو هدف عمده را دنبال می‌کند. نخست، ارائه تصویری از سروش به عنوان یک متفکرِ جهانی، و دوم، تبلیغ مسلکی که او و پیروان‌اش ساخته‌اند و نمایندگی می‌کنند.

سروش (راست) در مناظره تلویزیونی درباره فلسفه و دین با مصباح یزدی، احسان طبری و فرخ نگهدار

سازندگان این فیلم با انتخابِ یک سبکِ رواییِ سرراست و ساده تلاش دارند تا اهداف دوگانه‌ی بالا را با حوصله و بی‌عجله به مخاطب عَرضه کنند. ساختارِ فیلم، بر پایه‌ی روایتِ سوم شخص از گذشته‌ی سروش است اما چند گفتگو با او به علاوه‌ی تصاویر آرشیوی و چند مصاحبه با افراد صاحب‌نظر در حوزه‌های مختلف علوم انسانی، به آن سر و شکل داده‌اند. به جز یک قسمت از گفتگوها که در موزه‌ی تاریخ علم لندن در میان بازدیدکنندگان گرفته شده، باقی گفتگوها در آپارتمان و پارک و خیابان‌های خلوت- که بنا به ظاهرِ معماری و اثاثیه و بافتِ گیاهی باید در نواحی حومه‌ی شهرهایی در کانادا و ایالات متحده واقع باشند- ضبط شده‌اند. در بعضی صحنه‌های این مستند، ایشان را تنها در میان درختان می‌بینیم که سر در گریبان و عصا به دست، انگار که بارِ هستی را به دوش‌اش نهاده‌اند، مشغول قدم زدن است. عصای ایشان البته بیشتر حالتی نمادین دارد زیرا در اغلب موارد، نوک‌اش به زمین نمی‌رسد ولی انگار قرار است بخشی از شمایلِ جدید این «پیرِ خردمند» باشد.

سروش با عصا

به این شمایل اضافه کنید نوشیدن مداوم چایِ شیرین شده با نبات را که قاعدتا حلاوت کلام استاد را برای مریدان دوچندان می‌کند. ظروف آکنده از نباتِ مُزَعفر هم مانند عصای جناب سروش، از تزیینات صحنه‌ی فیلم‌برداریِ اکثر گفتگوهای این مستند است. همین عناصر ساده در خدمت انتقال این پیام به مخاطب است که ما با انسانی فرهیخته و خلوت‌گزیده روبرو هستیم که در اثرِ ناملایمات روزگار و ژرف‌اندیشیِ ذاتی، کنج عزلت اختیار کرده و در تنهایی به مسائلِ بنیادینِ زیستِ انسانی می‌اندیشد.

سروش با چای و قلیان

سروش نویسنده‌ای پرکار و خطیبی توانا است. در میانه‌ی دهه‌ی هفتاد خورشیدی که اقبال به او در جامعه‌ی جوان ایران بالا گرفته بود، مکتوبات و آثار صوتی او که توسط انتشارات صراط منتشر می‌شد، مثل برگ زر و ندای هاتف غیب، خواهان داشت. در آن روزگار کمتر کسی در این گزاره شک داشت که او پدرخوانده‌ی فکریِ جناحی از حکومت است که بعدها به اصلاح‌طلبان معروف شدند. بیشترِ مُرَوّجین آن روزهای سروش، با اشاره به حجم زیاد و تنوع آثار او، تصویری جامع‌الاطراف و علامه‌ی دهروار از او به دست می‌دادند. مشهور بود که ایشان در فلسفه‌ی غرب و فلسفه‌ی اسلامی به حدی داناست که می‌تواند پلی میان شرق و غرب باشد. شایع بود که پیشنهادِ گرفتنِ کرسی استادی در هاروارد را رد کرده تا در ایران بماند و خدمت کند. در کنار این تبلیغاتِ اغراق‌آمیز، حملات پردامنه‌ی تندروترین بخش حکومت، به رهبری امثال مهدی نصیری و حسین شریعتمداری، و میدانداری اوباشی همچون مسعود ده‌نمکی و حسین‌ الله‌کرم، به محبوبیت سروش در میان منتقدین حکومت افزود. در تمام آن دوران نه تنها هیچ نشانه‌ای از علاقه به عزلت و گوشه‌نشینی از ناحیه ایشان دیده نمی‌شد بلکه گاهی هم نامه‌ای سرگشاده خطاب به یکی از مسؤولین منتشر می‌کرد و به مدد توانایی‌اش در نگارشِ همراه با آرایه‌های ادبی، دو کلمه حرفِ ساده را آنچنان می‌پیچاند که اغلب خوانندگانِ نامه، در میان غبارِ نثر مُسَجَّع و سَجع مُطَرَّفِ حضرت استاد، منظورِ اصلی را گم می‌کردند.

بیشتر تحصیلات رسمیِ «دکتر سروش» در حوزه‌های علوم تجربی و فلسفه علم است. بین اهل فلسفه روشن است که زبانِ مورد استفاده در آثار متخصصینِ فلسفه‌ی علم، باید با وسواس و دقت انتخاب شود همچنان که در علوم پایه و تجربی، شفافیت و وضوح شرطِ اصلیِ صدقِ گزاره‌ها است. ویژگی مهمِ تمام آثار جدی و اثرگذاری که در این حوزه‌ها منتشر می‌شوند، همین وسواس و دقت علمی در استفاده از زبان است. این خصوصیت، در بیشتر موارد نوشته را عاری از هر گونه نشانه‌ای از فصاحت و بلاغت می‌کند. آثار سروش اما، سرشار از فنون بلاغی است. او بیش از آنکه دلبسته‌ی دقت علمی و تقوای آزمایشگاهی باشد، به گرمیِ منبرش می‌اندیشد. گاهی هم این تعلق خاطر به شاعری، مانعی می‌شود در راه شعور. چنانکه در میانه‌ی بحثی عقلی، به عنوان مقوّم استدلال دست به دامن بیتی از مثنوی یا غزلی از حافظ شده و فلسفه را به عرصه‌ی کلام تبدیل می‌کند. این چنین روحیه‌ای کارِ فلسفی را تبدیل به ذوق‌ورزی می‌کند و اگر در هر صاحب اندیشه‌ای ماندگار شود، به مرور جایگاه عقل را در قاموس او کمرنگ می‌کند. حذف تدریجی استدلال و عقلانیت در نظریه‌پردازی‌های عبدالکریم سروش نتیجه‌ی همین رویه است. او از آثاری همچون «علم چیست؟ فلسفه چیست؟» که وجه عقلانی پررنگی دارند به «قبض و بسط تئوریک شریعت» رسید که هرچند وجه استدلالی آن کمتر از آثار متقدم اوست اما هنوز عقل در آن جایگاهی محکم دارد. غلبه‌ی ذوق‌ورزی در روحیاتِ سروشِ متأخر، به مرور زمان او را به نظریه‌های غیرعقلی همچون بحثِ «رؤیاهای رسولانه» کشانده است.

در جای دیگری از مستندِ «معرفت و مدارا»، جناب سروش تأکید می‌کند که دلبستگی‌اش به اسلام آنچنان عمیق است که قابل تفکیک از شخصیت او نیست و در مقام مقایسه، به زبان فارسی اشاره می‌کند که همچون اسلام، «اولْ‌نظر، به دیدنِ او دیده‌ور» شده است. به گمان نگارنده، این علاقه اما قدری دل‌بخواهی و سلیقه‌ای است. او سال‌هاست که صنفِ آخوند و ارباب عمامه را کسانی توصیف می‌کند که «بر شریعت سقفِ معیشت زده‌اند» و کاسبانه برای رضایتِ عوام، دین را عوامانه تفسیر می‌کنند. چنین اتهامی گاهی به خود سروش هم وارد است. او نیز گاهی بنا به سلیقه‌ی خواص، اسلامِ شیعه را از برخی سنت‌هایش، تهی می‌کند.

در جوامع سرمایه‌سالار، دانشگاه‌ها هم مثل شرکت‌های تجاری اداره می‌شوند. هدف غایی همه‌ی شرکت‌ها کسب سود از طریق افزایش فروشِ کالا یا خدماتِ شرکت و همزمان کاهش هزینه‌های آن است. درآمدِ دانشگاه‌ها از شهریه‌ای است که دانشجویان می‌پردازند به‌علاوه‌ی موقوفاتی که از ناحیه‌ی ثروتمندان به آنها اختصاص می‌یابد. درآمدِ مدرسین و اساتید، جدا از حقوق پرداختی از طرف دانشگاه، بیشتر از پول‌هایی تأمین می‌شود که شرکت‌ها و نهادهای ثروتمند به عنوان گرنت Grant به استادانی که پروژه‌های سودآور تحقیقاتی تعریف می‌کنند. تجربه‌ی نگارنده از فضای حاکم بر دپارتمان‌های علوم انسانی در آمریکای شمالی حاکی از این است که چون از نظر بازارِ سرمایه محصول تولیدی در این دپارتمان‌ها ارزشِ اقتصادیِ پایینی دارد- به جز رشته‌های حقوق و مدیریت که درآمدهای سرشاری دارند و در بیشتر دانشگاه‌ها اصلا جزو علوم انسانی دسته‌بندی نمی‌شوند- متخصصین رشته‌هایی مثل فلسفه، تاریخ، علوم سیاسی، الهیات و… درآمد قابل توجهی ندارند و برای کسب فرصت‌های محدود شغلی و مالی، دائما در حال رقابت هستند. در چنین احوالی، تنها کسانی که نظریاتِ غیرعادی و عجیب و غریب و سرگرم‌کننده دارند می‌توانند مَتاعِ خود را در این بازار بفروشند. حالا اگر در این بازارِ مَکّاره به استادی انگِ متفکر بین‌المللی بخورد، شانس موفقیت او بالاتر می‌رود و می‌تواند از این نمدِ تُنُک برای خود کلاهی بردارد. عبدالکریم سروش در سال‌های اخیر از همین حربه برای مطرح کردن خودش در فضای غیرِ فارسی‌زبان استفاده کرده است.

هدف دوم مستند تولیدی بی‌بی‌سی، همان‌طور که اشاره کردم، تبلیغ پروژه‌ی سروش و همفکرانش به عنوان راه حل معضلاتِ فرهنگی و اجتماعیِ جامعه‌ی ایران است. جناب سروش این پروژه را مختصر و مفید این گونه تعریف می‌کنند که: «پلورالیسم سیاسی حاصل نمی‌شود مگر اینکه پیش از آن به پلورالیسم دینی برسیم».

از چشم‌اندازی روان‌شناسانه، با وجود لفاظی‌ها و مغلق‌گویی‌های جاری در آثار سروش، لُب مطلب این است که ایشان هم خواستار استفاده از مواهب مدرنیته و هم خواهان لذتِ لاس زدن با معنویت ناشی از دینداری است. این نوع سلیقه در دینداری معمولا همراه با توقعِ عدمِ پرداختِ هزینه و رهایی از تکالیف یک انسان متشرع است.

این حکمِ کلی البته استثنائاتی هم دارد. برای مثال، آدم‌هایی مثل مهدی بازرگان و یدالله سحابی در عین پایبندی به تکالیف شرعی و انجام مستحبات، به فکر آشتی دادن دین و علم بودند و خالصانه در این راه کوشش می‌کردند. هدف امثال بازرگان فهم حکمت شریعت بود به مدد علم. چنین هدفی، هر چند از چشم‌اندازِ صاحب این صفحه‌کلید، بی‌معنا و نقض غرض است- زیرا نسبتِ منطقیِ علم و دین تباینِ ذاتی است- اما نمی‌توان منکر شد که زندگی و کارِ بازرگان و سحابی نشان از صداقت آنها در عقیده‌شان داشت. آنها هیچگاه دنبال جلبِ رضایتِ و تأییدِ انسانِ فرنگی نبودند. حکایت سروش و پیروان‌اش اما از جنس داستانِ بنیانگذاران نهضت آزادی نبوده و نیست. این عده کم و بیش پس از دوره‌ای تندروی و غرب‌ستیزی، کم‌کم شیفته‌ی لیبرالیسم و تنعمات حاصل از آن شدند و به سوی غرب آغوش گشودند. هرچند بخشی از این شیفتگی به واسطه‌ی مطالعه و تحقیق علمی بود اما به قول آن فکاهه‌ی مشهور، «زغالِ خوب» هم در آن بی‌تأثیر نبوده است. به باور نگارنده، راه حلی که هدفش گرفتن تأیید از بیگانه باشد– این بیگانه اعم از اعراب یا اهل فرنگ و… است– راه به هیچ دِهی نمی‌بَرَد.

اینکه تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی از میان صاحب‌نظران ایرانی تنها به جماعت اصلاح‌طلب میدان می‌دهد، بیشتر به خاطر نفوذ این گروه در بنگاه سخن‌پراکنی بریتانیا است. اینکه این نفوذ از کجا حاصل شده و این بزرگواران چه چیزی را عِوَضِ این معامله قرار داده‌اند، موضوعی است که در حوصله‌ی این یادداشت نیست. اما جدا از این مقوله، باید خاطرنشان کنم که انصاف ایجاب می‌کرد که طی این سال‌ها از دیگر چهره‌های اندیشه‌ورز فارسی‌زبان که سلیقه‌ای متفاوت درباره‌ی دین دارند هم، برنامه‌ای ساخته می‌شد تا قدری این رویه‌ی یک سویه‌ی هواداری از اصلاح‌طلبان و روشنفکران دینی تعدیل شود. هر چند بعید به نظر می‌رسد که گردانندگان بی‌بی‌سی فارسی به این پیشنهاد ترتیب اثر بدهند اما، نگارنده از میان دینداران سنت‌گرا، سیدحسین نصر و از میان منتقدان صریح دینداری، آرامش دوستدار را پیشنهاد می‌کند.

سروش در مناظره تلویزیونی پس از انقلاب

سخن آخر اینکه، بدون تعارف، نوشته‌های دکتر سروش هیچ چیز به خواننده نمی‌آموزند بلکه بیشتر انسان را به فضایی رهنمون می‌شوند که تَوَهم دانایی در آن وجه غالب است. دلیل اینکه هواداران سروش در دفاع از او معمولا به شخصیتِ فَرَهمندِ استادشان می‌پردازند و نه تفکرِ او، ریشه در همین توهم دارد. هنوز هم بعد از این همه سال، مریدان سروش به جای روشنگری درباره‌ی اندیشه‌های او و نمایشِ صداقت در پذیرش نقاط ضعف آنها، در کار تبلیغ برای شخصیت او هستند. اینکه به اندیشه‌ی مرادشان نمی‌پردازند، شاید به این خاطر است که آرای قابل تدریسی از ایشان موجود نیست. راستش را بخواهید، به نظر نمی‌رسد که هیچ‌گاه با پس و پیش کردن قافیه‌ها، ایرج‌میرزا، نیما یوشیج ‌شود. برای نیما شدن، باید بینشِ نیمایی داشت.

با این اوصاف، سروش نه‌تنها متفکری جهانی نیست بلکه تجویزاتِ مسلک‌اش هم دستِ بالا به درد حل معضلاتِ وعده‌های دوستانه‌ی «پیر و مریدان» می‌خورد نه چاره‌‌جویی برای مشکلات فرهنگی- معرفتیِ ایران و ایران‌گرایی معاصر. در باب او و همفکران‌اش می‌توان به گفته‌ی مشهورِ فردریش نیچه درباره‌ی شاعران استناد کرد که این جماعت «آب‌هاشان را گل‌آلود می‌کنند تا ژرف بنمایند.»
تورنتو

لینک کوتاه شده این نوشته:
http://kayhan.london/fa/?p=80320

10 دیدگاه‌ها

  1. هموطن

    گر حکم شود که مست گیرند در شهر هر ان که هست گیرند . استدلال نویسنده این مقاله ان هم تنها از یک برنامه بی بی سی در مورد دکتر سروش جای بسی تامل است. نقد کردن هر نویسنده یا صاحب اندیشه ای بسیار بجا و لازم ولی نه به این شکل. بدین شیوه خیلی راحت میتوان ترتیب شکسپیر و گوته و غیره را داد.

  2. پارسا

    در این نوشتار ما تنها شعار دیدیم تا نقد جدی .
    در اینجا هیچ کدام از نظریات سروش نقد نشد و فقط یک مشت کلی گویی خواندیم ،
    نمونه از متن بیارین و نقد کنید تا ما هم از نقدتان بهره بریم
    اینطور نشد.

  3. کامران

    اصولا هیچ دینداری به هرشکلی نمیتواند اندیشه ورز باشد و نهایت محصول فکری وی میتواند توجیه اعتقادات دینی به هر وسیله ای چه فلسفی ،رویایی و یا استفاده ابزاری از علم به صورت نمایشی برای توجیه باشد که نهایتا هیچ اندیشه ورزی را مجاب نمی کند بلکه بیشتر باعث ریشخند میشود.
    سروش هم یکی از این توجیه گران است که زمانی در میان عوام مذهبی جاهل محدود در یک جامعه بسته که با مطالعه بیگانه است سر و صدایی بپا کرد و به عدم پیوست.

  4. یحیی

    با سلام و سپاس؛
    بنده تا حدود زیادی با خطوط کلی بیان شده توسط نگارنده‌ی این یادداشت در مورد آقای دکتر سروش موافقم و خوشحالم که در این بازار مکاره‌ی عقاید هنوز انسان‌هایی یافت می‌شوند که به اصالت معنی و نه هوچی‌گری؛ جایگاه اول را اختصاص می‌دهند.

  5. علیرضا مطلبیان

    نپسندیدم!

  6. ابرسا

    در درستی چند پاراگراف بالا نبایستی تردید کرد. فقدان ارتباط لازم میان بخش ذخیره ی اطلاعات و هسته ی اصلی آنالیزگر مغز در انسان هایی که از آثار غربی واژه و عبارت و گاها نتیجه ای عاریه می گیرند و ذخیره می کنند و آن را به تکرار می کشند شاید برای جوانان سرخورده از فقدان آزادی بر اثر حکمرانی صاحبان ایدولوژی های دهشتناک، شورانگیز و رهایی بخش به نظر آید اما گم بودن علیت علمی در میان موعظه ها و نوشته های اینان همان هست که سال ها بر ما دارد می رود.
    اگر به مدد فاصله گرفتن کذایی از واعظان سطحی اندیش قادرند که زمین سخت دل جوانان سرکشی را شخم بزنند که از میسونر های متعارف مذهبی برنمی آید نباید خوشحالی کرد چرا که اگر تخمی بکارند و نهالی برآید و برگ و باری دهد باز هم آنکه آن میوه را بچیند و نوش جان کند همان نوحه خوان جزم اندیش خواهد بود و چیزی جز تبعید و توجیه کردن راه های به غلط پیموده نصیب اینان نخواهد شد همانگونه که به تجربه دیده اند و دیده ایم و خواهند دید.
    شجاعت بیان حقیقت که بیش از یکی نیست، یگانه راهی است که باقی مانده است. باخبر کردن دیگرانی که با اعتقاد خویش زندگی مرا نابود کرده اند ولو با کلمات ساده ی قابل فهم به است از بافیدن کلمات مشکل و عبارات سنگین به قصد باطل نشان دادن فقط قسمت کوچکی از این بیراهه و کج کردن نورافکنی که باید بر راه رستگاری بتابد و تابانیدن آن بر خود.

  7. irani

    سروش باشد. چپ باشد. خدا باشد. ناخدا باشد. راست باشد. سلطنت طلب باشد. بهایی باشد. همه و همه باشند… ولی قانون حاکم باشد. سالها و بلکه قرنهاست به سعی و خطا افتاده ایم… تا کی باید این را کوبید و آن را نفی کرد و آن دیگر را حلواحلوا کرد… تک صدایی و جزم اندیشی ثمره اش داعش است و بنیادگرایی … سپاس

  8. شاهین

    راستش نوشته های کسی که خود را مذهبی مینامد را نمیخوانم که مرده ریگ پوسیده قرون را بر دوش کشیدن است ولی چای و نبات مزعفر پیش نیازی هم دارد که حیرانم جناب استاد با آن قیمت سرسام آورش در آمریکا چگونه تهیه میکند؟!… ما که بخیل نیستیم… خوش باشد.

  9. مجید

    تجربه چهل سال اخیر نشان داده که اساسا ادیان به مفهوم عام و به ویژه اسلام، دین خون و شمشیر، که ما ملت در حال حاضر زخم ها از آن بر تن و اندیشه داریم با مفهوم روشنفکری تباین ذاتی دارد.
    بهترین اندیشمندان مذهبی هم در بهترین حالت و در تحلیل نهایی به دلیل اعتقاد مذهبی خود سرانجام مجبور به توجیه و ماستمالی کردن مفاهیم دینی می شوند که هیچ قرابتی با مفاهیم مدرن جامعه امروز جهانی مثل حقوق بشر یا پلورالیسم دینی یا سیاسی یا دموکراسی یا سکولاریسم ندارد.
    رسالت روشنفکر طرح سوالات جدید و به چالش کشیدن همه چیز است و این راه تا به ابد گشوده است در صورتی که دین یک انسان مذهبی بنا بر ادعای خودش پاسخ تمام سوالات و مسایل بشری را از پیش آماده کرده است آن هم از سوی خدایی که هیچ دسترسی به او موجود نیست. در واقع نقش و وظیفه روشنفکر دینی تئوریزه کردن و توجیه جنایات و فساد عمیق و آشکار کارفرمای خود یعنی حاکم مذهبی است.
    در مورد BBC هم از این این بنگاه معلوم الحال و رسوا به شهادت تجارب قبلی و امروز جز خیانت به این مردم کالای دیگری صادر نشده پس تعجبی ندارد اگر که در خدمت گرایش و گروه خاصی قرار گیرد. هر وقت خواستید خائنان و جاسوسان و خودفروشان را ببینید، ببینید چه کسانی به برنامه های BBC دعوت میشوند و از تریبون و امکانات این رسانه لجن پراکنی بهره مند هستند.

  10. khoshdel

    آنچه را که irani به عنوان دیدگاهش در این ستون ثبت کرده, دوباره بخوانید… که می ارزد…

دیدگاه خود را درباره این مطلب با ما و دیگران در میان بگذارید: