محسن بهزادکریمی- روز دوشنبه ۱۲ اکتبر به همت مراکز مطالعاتی فرید و کاسکید و به میزبانی سفارت گرجستان در بروکسل سمیناری حول محور نقش اتحادیه اروپا، ترکیه، روسیه، آمریکا و ایران در امنیت و توسعه منطقه استراتژیک قفقاز برگزار شد.
در این سمینار قریب به یکصد تن از سفرا، نمایندگان مراکز تحقیقاتی، نمایندگانی از کمیسیون اروپا، پارلمان اروپا و همچنین ناتو شرکت داشتند.
در این نشست هیچ نمایندهای از سوی جمهوری اسلامی حضور نداشت و تنها نمایندگانی از جنبش سکولار دموکراسی و حزب دموکرات کردستان به این جلسه دعوت شده بودند.
پیش از شروع جلسه فرصتی دست داد تا گفتگویی داشته باشم با آقای انریکو پونزونه مدیریت روابط اروپایی انجمن تازه تاسیس یورو- ایران. این انجمن در پی موفقیت طرحی مشابه که در سال ۲۰۰۴ با نام یورو-برزیل آغاز به کار کرد پردازش شده است.
اهداف تعریف شده این انجمن عبارتند از حمایت فعالیتهای موسسات تجاری و صنعتی اروپا و ایجاد ارتباط با طرف ایرانی.
-آقای پونزونه، شما اخیرا سفری به ایران داشتید. وضعیت ایران را در این دوران گذر از تحریم چگونه یافتید؟
– باید بگویم که شرایط متفاوت با تصویری است که بسیاری در ذهن ممکن است داشته باشند. مردم ایران به نوعی از این موضوع خوشحالاند به ویژه از رابطه با آمریکا. در گفتگوهایی که با مردم کوچه و بازار داشتم گاهی دیدم که اشتیاق فراوانی به حضور آمریکاییها دارند تا اروپاییها. مردم بعد از یک سلام و احوال پرسی شوق خودشان را از دست میدادند تا میفهمیدند که من اروپایی هستم و نه آمریکایی!
-منظور شما این است که از رویکرد مردم ایران نسبت به دوستی با آمریکا تعجب کردید، درست است؟
-بله، دقیقا همین طور است. و یک واقعیت در این مطلب نهفته است. این که نظر مردم با نظر دولت و حکومت متفاوت است. مردم ایران قرابت و نزدیکی بیشتری با غرب دارند تا دیگر همسایگانشان. برای مثال دولت عربستان برای غرب یک دولت دوست حساب میشود اما مردم این کشور چنان دل خوشی از غرب ندارند ولی در ایران بر خلاف دشمنیها و کینهتوزیهای برخی سران حکومت، مردم ایران دید مثبتی در رابطه با غرب و به ویژه آمریکا دارند.
-این تضاد را چگونه یافتید؟ فکر میکنید خواست مشخص مردم در شرایط حال چیست؟
– مردم بسیار امیدوارند و فکر میکنند که برداشتن تحریم به نفعشان خواهد بود نهایتا اقتصاد بهتر روی معیشت آنها هم تاثیر میگذارد. در کل یک دوگانگی را بین مردم ایران و خاستگاه دولتمردها دیدم. من با چشمان خودم دیدم که خانمی در خیابان کیفاش افتاد و وسایلاش بیرون ریخت. از کیف این خانم به جای عکس خمینی عکس شاه بیرون افتاد. این تضاد را در تمام ابعاد میشه تجربه کرد.
-فکر نمیکنید شرکتهایی که با ایشان وارد معاملات تجاری میشوید همگی به نوعی یا دولتی هستند و یا وابسته به سپاه؟
-این واقعیت تا حدود زیادی درست است اما مطلق نیست. شاید بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد شرکتها از نوعی باشند که شما گفتید اما بقیه خصوصی هستند.
آنچه در سمینار گذشت
اما پیش از پنل نخست این سمینار آقای جوس بونسترا پیشگفتاری از تحقیق جامعی را معرفی کرد که در رابطه با قفقاز و تاثیرگذاران منطقهای و فرامنطقهای انجام داده است. این تحقیق به نام کنسرت جنوب قفقاز سعی بر بیان ناهماهنگیهای موجود در این منطقه دارد وعقیده دارد که در این کنسرت ناهماهنگ هرکسی نت دلخواه خودش را مینوزاد و دلیل اصلی این ناهماهنگی وعدم ثبات هم در همین آشفتگی و عدم هماهنگی کشورهای منطقه و کشورهای تاثیرگذار است.
در پنل نخست و به عنوان سخنران کلیدی آقای گونار ویگاند از اعضای کمیته روابط خارجه اتحادیه اروپا به بررسی نقش اتحادیه اروپا در پیشبرد دموکراسی، توسعه و امنیت در منطقه پرداخت.
در طول پنل نخست سخنرانان به بحث پیرامون تقسیمات ژئوپولتیک در جنوب قفقاز پرداخته و به نقش رو به رشد اتحادیه اوراسیا در تقابل با اتحادیه اروپا اشاره کردند. رقابتی که در غیاب تمهیدات لازم شرایط متزلزل را در منطقه تشدید میکند.
تا چند ماه اخیر نزدیکی گرجستان و آذربایجان به غرب و نفوذ روسیه در مناطقی از گرجستان و ارمنستان دیگر مسئله بحرانسازی به حساب نمیآمد اما پیش آمدن بحران اوکراین و حملات اخیر روسیه به سوریه و ضعف ظاهری بلوک غرب باعث ایجاد وحشت و بازنگری در سیاستهای آذربایجان نسبت به روسیه شده است و این کشورها که تا دیروز خود را در سایه ناتو و غرب میدیدند با نگرانیهای اخیر از امنیت خود در مقابل روسیه مطمئن نیستند.
در پنل دوم نوبت به بررسی نقش بازیگران خارجی و کشورهای تاثیر گذار بر منطقه رسید.
کارشناسان در این بخش بر این نکته که بایستی روسیه را آنچنان که هست پذیرفت و نه آنچنان که ما و ارزشهای ما در غرب انتظار دارد هم عقیده نبودند. اما بر این نکته که اتحادیه اروپا در منطقه میتواند نقش کمتنشتری از آمریکا داشته باشد و در یک فضای رقابتی و نه شراکتی با روسیه در منطقه همزیستی داشته باشد همنظر بودند.
از شگفتیهای این پنل جواب خانم آماندا پائول به پرسش خبرنگار کیهان لندن بود مبنی بر اینکه با توجه به نقش مخرب اعضای سپاه و قرار گرفتن تعداد زیادی از این نیروها در لیست تحریمهای اتحادیه اروپا آیا فکر نمیکنید که برداشتن این تحریمها این امکان را به این افراد میدهد که در مناطقی مثل قفقاز به گسترش عملیات خود بپردازند، در حالی که مبلغین وهابی در این مناطق حساس فعالند و با حضور دوباره این افراد در منطقه و اروپا مخاطرات دو چندان میشود؟ خانم پائول که در غیاب نماینده کمیته روابط خارجه پاسخگوی سوال شد پس از اعلام اینکه این تنها یک نظر کارشناسی است گفت: ” قاسم سلیمانی یکی از این افراد است که سالها در لیست تروریستها و تحریمها بود، اما حالا ما شاهد نقش موثر او در عراق هستیم”.
اما در طول این نشست و با توجه به دستور کار آن، نقش جمهوری اسلامی ایران در منطقه قفقاز این گونه بیان شد:
ایران از نظر امنیتی کیفیتها و توانایی لازم برای تاثیرگذاری در این منطقه ندارد. حتی بر خلاف دیگر مناطق، ایران در این منطقه گروههایی را هم تحت حمایت خود ندارد که از آن طریق بتواند اهداف امنیتی خود را پیش ببرد. و حتی اثرگذاری دیپلماتیک هم در این راستا ندارد و تنها با رفع تحریمها نقش ایران در رابطه با تجارت منطقهای کمی پر رنگتر خواهد شد.
هرچند آذربایجان از لحاظ استراتژیک برای ایران دارای اولویتهایی است اما ایران روابط نزدیکی با دشمن اصلی آذربایجان یعنی ارمنستان دارد و از سوی دیگر آذربایجان هم پذیرای دشمن اصلی جمهوری اسلامی یعنی اسرائیل است.
ایران دارای دومین ذخیره گازی در جهان است اما توان صدور آن را ندارد و حتی از ترکمنستان گاز وارد میکند. این کمبودها در زمینه صنعت گاز در ایران نیازمند سرمایهگذاری شرکای چینی ایران یا غرب است.
دستیابی و اتصال ایران به کریدور جنوبی برای تامین گاز اروپا مفید است اما این همه بستگی به رفتار ایران با غرب و پیشرفت مسئله اتمی دارد و از سوی دیگر آذربایجان نیز بدش نمیآید که این مسیر را مسدود کند و یا از این ترانزیت احتمالی سود ببرد.
بهبود روابط با گرجستان دیگر شریک استراتژیک غرب در منطقه نیز در افق کاری این دو کشور دیده می شود. رابطهای که منافع هیچ یک از دیگر بازیگران را به مخاطره نمیاندازد.
اما در کل نقش ایران به عنوان یک بازیگر کلیدی در گذشتهای نه چندان دور امروزه نقشی مشخص و قدرتمند نیست و به نظر هم نمیرسد در آینده نزدیک بتواند از طریق این منطقه به نقشی کلیدی در صنعت انرژی برسد.
در عین حال در افق سیاسی جمهوری اسلامی، اولویت رقابت با عربستان، تقابل با اسراییل و تلاش برای ایفای نقش در خاورمیانه، جایی برای پرداختن به قفقاز باقی نمیگذارد.
ایران هم مثل ترکیه، اروپا و آمریکا علاقهای به مداخله در درگیریهای جنوب قفقاز ندارد و در این میان سعی میکند در حیاط خلوت روسیه مانور ندهد. هرچند روسیه ترجیح میدهد در این زمینه شریکی برای رویارویی با غرب داشته باشد اما در حال حاضر ایران را شریک مناسبی در این زمینه نمیداند.
