ولودیمیر زلینسکی رئیس جمهوری اوکراین در جریان نشست اضطراری سران ناتو در بروکسل که پنجشنبه ۲۴ مارس (۴ فروردین) برگزار شد به رهبران ناتو اعلام کرد روسیه در حملات خود از «بمبهای فسفری» استفاده میکند و شماری از غیرنظامیها با استفاده از این نوع سلاح کشته شدهاند.
جو بایدن رئیس جمهور آمریکا در سفر خود به اروپا پس از نشست سران ناتو در جمع خبرنگاران در بروکسل گفت «اگر روسیه در اوکراین از سلاح شیمیایی استفاده کند، واشنگتن به این اقدام پاسخ خواهد داد اما این پاسخ به ماهیت استفاده از این سلاحها بستگی دارد.»
بایدن این موضوع را که آیا شواهدی در مورد استفاده روسیه از سلاحهای شیمیایی در اوکراین در اختیار دارد یا نه منوط به نتیجهی بررسیها کرد.
بر اساس گزارشها، ارتش روسیه ۲۲ مارس در دو شهر ایرپین و هوستومل از بمب فسفر سفید استفاده کرد اما مقامات مسکو منکر آن شدهاند. گفته میشود روسیه پیشتر نیز با همکاری رژیم بشار اسد در سوریه از تسلیحات شیمیایی استفاده کرده بود ولی آن را نیز انکار کرد.
On the night of March 22, Russian invaders used banned phosphorus munitions over the northwestern outskirts of Kyiv. It’s a crime against humanity and violates the 1949 Geneva Conventions.
Approximate affected area: Hostomel–Irpin (Kyiv Oblast) pic.twitter.com/qy3ckyRFKh
— Hromadske Int. (@Hromadske) March 23, 2022
بمبهای فسفری سمّی هستند و در فهرست «تسلیحات شیمیایی» طبقهبندی میشوند. این بمبها بر دستگاه تنفسی و دستگاه گردش خون اثرات منفی و تخریبی میگذارند. فسفر سفید در تماس با اکسیژن مشتعل میشود و حلّال آن چربی است، به این معنی که اندامهای درونی انسان را به شدت میسوزاند با وجود این در قوانین بینالمللی استفاده از بمبهای فسفری ممنوع نیست و فقط محدودیتهایی دارد.
در این میان، ویدئوهای زیادی منتشر شده که نشان میدهد روسیه در حملاتش به نواحی اطراف کییف پایتخت اوکراین از بمبهای فسفری آتشزا استفاده کرده است.
Mayor of Irpin says Russia targeted suburbs of Kyiv with white phosphorus last night. Here’s what we saw from the centre of Kyiv. pic.twitter.com/wifOqbTkIW
— Rohit Kachroo (@RohitKachrooITV) March 23, 2022
البته شناسایی کاربرد تسلیحات شیمیایی در مناطق جنگی چندان سخت نیست آنچه دشوار است، کار کمیتههای تحقیق برای بررسی و راستآزمایی به کار گرفتن این تسلیحات در مناطق جنگی است.
رژیمهایی که در عملیات نظامی و جنگها تسلیحات شیمیایی به کار میبرند اغلب منکر استفاد از آن میشوند. تجربه نشان میدهد طرفی که در جنگ از سلاح شیمیایی استفاده میکند، مانع بررسی و تحقیقات بینالمللی در مورد کاربرد این تسلیحات میشود. حتا در صورت احراز کاربرد این نوع تسلیحات در جنگ علیه مردم نیز تضمینی برای رسیدگی و مجازات عاملان و آمران استفاده از این تسلیحات وجود ندارد. بنابراین انکار استفاده از تسلیحات ممنوعه در جنگها توسط رژیمها عمدتا نه ترس از مجازات حقوقی بلکه ترس از پیامدهای اخلاقی به دلیل جنایت علیه بشریت است.
پس از حمله روسیه به اوکراین، جو بایدن رسماً اعلام کرد آمریکا قصد اعزام نیرو به اوکراین را ندارد. احتمالاً ولادیمیر پوتین پیش از حمله به اوکراین این محاسبه را کرده بود که دستکم در میدان رزم، ناتو واکنش مستقیم نشان نخواهد داد. این در حالیست که شماری از مقامات و تحلیلگران میگویند محاسبات مقامات مسکو در این جنگ اشتباه بوده است.
پوتین و فرماندهان ارتش روسیه گمان میکردند تکلیف جنگ زمستانی آنها دو سه روزه روشن خواهد شد. اما با مقاومت سرسختانهی دولت و ارتش و نیروهای مردمی اوکراین روبرو شدند که اصلا انتظار آنرا نداشتند. ستونهای زرهی و تانکهای ارتش روسیه در اوکراین زمینگیر شدند و با گذشت بیش از یک ماه از تجاوز به خاک اوکراین که ۲۴ فوریه آغاز شد، کییف همچنان سقوط نکرده است.
البته آنچه از فضای جنگ مشاهده میشود این است که محاسبه پوتین در مورد «عدم واکنش مستقیم» و «فوری» ناتو به تجاوز نظامی روسیه غلط نبوده است. غربیها با وجود درخواست مکرر ولودیمیر زلینسکی رئیس جمهوری اوکراین حاضر نشدند آسمان این کشور را منطقه «پرواز ممنوع» اعلام کنند زیرا آن را به معنای اعلام یک جنگ جهانی میدانند. در عملی یکی از دلایلی که سبب شد روسیه بدون ترس و با خیال راحت از واکنشهای بینالمللی به اوکراین حمله کند، انفعال کشورهای غربی و به ویژه آمریکاست. چنانکه وقتی در سال ۲۰۱۴ نیز روسیه برای اشغال کریمه دست به تهاجم زد و آن شبهجزیره را به خود ضمیمه کرد، دولتهای غربی و در رأس آنها آمریکا به ریاست جمهوری باراک اوباما کاملاً منفعل عمل کردند و پس از آن نیز درخواستهای اوکراین برای پیوستن به اتحادیه اروپا و ناتو را نادیده گرفتند.
جو بایدن که اکنون بیش از هر زمان دیگری به خاطر انفعال در برابر تجاوز روسیه به اوکراین زیر فشارهای داخلی و بینالمللی قرار دارد، اعلام کرده است که پوتین یک جنایتکار جنگی است و «به خاطر خدا دیگر نمیتواند در قدرت بماند!» اما حتا در همین شرایط نیز هستند در واشنگتن جریاناتی که به بایدن در مورد مواضع شدید لفظی علیه پوتین هشدار میدهند و میگویند این طرز صحبت پوتین را در شرایطی قرار میدهد که چیزی برای از دست دادن نداشته باشد و از همین رو تنشها را تشدید خواهد کرد.
ریچارد هاس رئیس اندیشکده شورای روابط خارجی آمریکا میگوید این سخنان بایدن احتمال کنار گذاشتن خصومت از سوی پوتین را کم میکند و در شرایطی که منافع ما پایان دادن به جنگ با شرایطی است که اوکراین بتواند بپذیرد تا بتوان از تشدید حملات روسیه جلوگیری کرد صحبت از «تغییر رژیم» در روسیه با این هدف ناسازگار است!
ریچارد هاس معتقد است نباید پوتین را به جایی رساند که فکر کند چیزی برای از دست دادن ندارد.
علاوه بر روسیه کشورهای دیگری نیز هستند که متهم به کاربرد بمبهای فسفری در مناطق جنگی شدهاند. اسرائیل در غزه، آمریکا در عراق علیه داعش و عربستان سعودی علیه حوثیها؛ با این حال به نظر میرسد برای روسیه استفاده از بمبهای شیمیایی به یک راهکار و عادت تبدیل شده است.
فرناندو آریاس مدیرکل سازمان منع سلاحهای شیمیایی اواسط خرداد ماه ۱۴۰۰ به شورای امنیت سازمان ملل اعلام کرده بود «کارشناسان این نهاد پس از بررسی ۷۷ ادعا در مورد جنگ سوریه نتیجه گرفتند که ۱۷ مورد احتمال استفاده یا استفاده از سلاحهای شیمیایی وجود دارد.»
در واکنش به این گزارش، روسیه این سازمان و بازرسان آن را متهم کرد که بازیچه سیاستهای غرب شدهاند.
