بهرام فرخی – مجازات اعدام به عنوان یکی از سختترین و جنجالیترین احکام در سیستمهای قضایی جهان همیشه موجب اعتراض نهادهای حقوق بشری، فعالان اجتماعی و سیاستمداران بوده است. این مجازات در برخی کشورها از جمله ایران همچنان بطور گسترده اجرا میشود. رژیم اسلامی و چین کمونیست بالاترین نرخ اعدام در جهان را دارند، و افزایش شمار اعدام نگرانیهای جدی را در میان فعالان حقوق بشر در ماههای اخیر برانگیخته است.
اعدام در ایران: ابزار قدرت یا عدالت؟
از آغاز سال ۲۰۲۴ میلادی تا امروز، بیش از ۴۰۰ اعدام در ایران انجام شده است و در یک ماه اخیر، این رقم به بیش از ۱۰۷ مورد رسیده است. این آمار بطور میانگین به این معناست که هر هفت ساعت یک اعدام در رژیم اسلامی انجام میشود؛ رقمی که نشاندهنده شدت برخورد قضایی با متهمان و وضعیت نگرانکننده حقوق بشر در ایران است. روند افزایشی این اعدامها، به ویژه در شرایطی که رژیم حاکم با فشارهای داخلی و خارجی مواجه است، بهعنوان یک رکورد در تاریخچه اجرای مجازات «اعدام های رسمی» و اعلام شده در کشور تلقی میشود.
به نظر میرسد که این اعدامها تنها پاسخی به جرایم جدی و خطرناک نیستند، بلکه ابزاری هستند که برای حفظ قدرت و کنترل جامعه بهکار گرفته میشوند. در واقع، رژیم ددمنش اسلامی با استفاده از اعدام بهعنوان ابزاری برای ایجاد ترس و اضطراب در جامعه، تلاش میکند تا از بروز اعتراضات گستردهتر جلوگیری کند.
اعدام در ملاء عام: تأثیرات روانشناختی و اجتماعی
در روزهای اخیر شاهد بازگشت اعدام به میدانها و شروع کار جرثقیلهای مختص اعدام شدهایم.
اعدام در ملاء عام به عنوان یکی از روشهای اجرای مجازات در کشور اسلامی، نه تنها نقض آشکار حقوق بشر است، بلکه تأثیرات عمیق روانشناختی بر جامعه، به ویژه بر کودکان دارد. این شیوه وحشتناک، که در حضور مردم اجرا میشود، به عادیسازی خشونت و مجازات اعدام در جامعه منجر میشود. حضور کودکان و نوجوانان در این صحنهها میتواند به افزایش پرخاشگری و روحیه انتقامجویی در جامعه کمک کند و موجب میشود که این گروههای سنی در آینده به رفتارهای خشونتآمیز روی آورند یا نسبت به خشونت احساس بیتفاوتی داشته باشند.
آمار بالای جنحه و جنایت در کشور و یا دعواهای فردی و دستجمعی با سلاح سرد گواه مطلب بالا هستند.
نهادهای حقوق بشری و سازمان ملل متحد همواره اجرای اعدام در ملاء عام را مورد انتقاد قرار دادهاند. این نهادها بارها از حکومت ایران درخواست کردهاند تا این شیوه قرون وسطایی را از قوانین خود حذف کند. اما چرا این موضوع تا این حد حساسیتبرانگیز است؟ اعدام در ملاء عام با زیر پا گذاشتن اصول اولیه حقوق بشر، بطور مستقیم حق زندگی را از فرد محکوم گرفته و با اجرای آن در ملاء عام، هویت انسانی وی را به کلی نابود میکند. این عمل به نوعی تأیید خشونت و مشروعیت بخشیدن به رفتارهای غیرانسانی است که تأثیرات مخربی بر ساختار اجتماعی کشور دارد و زندگی مسالمتآمیز مردم را به خطر می اندازد.
در شاهرود یک «قاتل» را در ملاء عام به دار آویختند
رئیس دادگستری استان سمنان دوشنبه پنجم شهریور اعلام کرد حکم اعدام قاتل محمودرضا جعفر آقایی وکیل دادگستری در شهرستان شاهرود و در «ملاءعام» اجرا شد.
خبرگزاری ایسنا به نقل از محمدصادق اکبری، رئیس کل دادگستری استان سمنان نوشت: «به… pic.twitter.com/63bJmyUTe5— KayhanLondon کیهان لندن (@KayhanLondon) August 26, 2024
قصاص و سرکوب اجتماعی
یکی از عوامل اصلی اجرای اعدامها در ایران، مفهوم قصاص است که بهعنوان یکی از اصول دین اسلام در قوانین کیفری رژیم اسلامی جایگاه ویژهای دارد. اگرچه رژیم قرون وسطایی، قصاص را که شریعت اسلام آن را از تورات رونویسی کرده به عنوان روشی برای اجرای عدالت در نظر گرفته است، اما بسیاری از تحلیلگران معتقدند که این مجازات نه تنها عدالت را برقرار نمیکند، بلکه به تشدید خشونت و انتقامجویی در جامعه منجر میشود.
اجرای قصاص به ویژه در ملاء عام، بجای کاهش جرم، باعث افزایش تمایل به ارتکاب جرائم میشود. این چرخهی انتقامجویی و خشونت نه تنها موجب آسیب به افراد میشود، بلکه پایههای اجتماعی و اخلاقی جامعه را نیز تضعیف میکند. در جامعهای که مجازات اعدام به صورت عمومی اجرا میشود، «مردم به مرور زمان حساسیت خود را نسبت به مرگ و خشونت از دست میدهند» و این موضوع به عادیسازی خشونت منجر میشود.
در سالهای اخیر، جمهوری اسلامی ایران از اعدام به عنوان ابزاری برای سرکوب اعتراضات اجتماعی استفاده کرده است. معترضان یا مخالفان سیاسی، با اتهامات مختلف مانند “محاربه” یا “افساد فیالارض” محکوم به اعدام شدهاند و حکم آنان در ملاء عام اجرا شده است. این اقدامات به منظور ایجاد رعب و وحشت در میان مردم و جلوگیری از شکلگیری و گسترش اعتراضات مردمی صورت میگیرد و نشاندهنده ضعف سیستم قضایی و اجرایی در کشور است.
در این میان جمهوری اسلامی از نظر صدور حکم اعدام علیه کودکانی که مرتکب جرم شدهاند نیز در صدر جدول قرار دارد. کودکان بزهکار که هنگام ارتکاب جرم زیر ۱۸ سال بوده و به اعدام محکوم شدهاند، در زندان نگه داشته میشوند تا به سن قانونی برسند و بعد اعدام شوند! این پدیده یکی از ضدانسانیترین عملکردهای دستگاه قضا در جمهوری اسلامی است.
کمپین «نه به اعدام»: حرکت به سوی آیندهای بدون اعدام
کمپین «نه به اعدام» که توسط فعالان حقوق بشری و گروههای مختلف سیاسی در ایران و خارج کشور راهاندازی شده است، یکی از مهمترین حرکتهای اعتراضی علیه این مجازات غیرانسانی است. این کمپین بهوضوح نشان میدهد که اعتراض به اعدام در ایران فراتر از مخالفت با اعدامهای سیاسی است و هدفی گستردهتر، یعنی حذف کامل اعدام از قوانین جزایی این کشور و سایر کشورهای جهان را دنبال میکند. فعالان این کمپین بر این باورند که اعدام بهعنوان یک مجازات بیرحمانه و غیرقابل برگشت، نمیتواند در یک نظام حقوقی مدرن جایگاهی داشته باشد.
ضرورت اصلاحات حقوق بشری و اجتماعی
کشورمان ایران بهعنوان یکی از کشورهایی که همواره بهدلیل نرخ بالای اعدام مورد انتقاد قرار گرفته است، نیازمند اصلاحات گسترده حقوق بشری و اجتماعی است.
حذف اعدام از قوانین جزایی، نه تنها بهعنوان یک ضرورت حقوق بشری، بلکه بهعنوان یک گام اساسی در مسیر توسعه اجتماعی و انسانی به شمار می رود. این تغییرات نه تنها از بروز آسیبهای روانی و اجتماعی جلوگیری میکند، بلکه میتواند به تقویت عدالت اجتماعی و کاهش خشونت در جامعه منجر شود.
آینده جامعه جهانی بدون اعدام؛ آرمان یا واقعیت؟
آینده ایران عزیز و سایر کشورهایی که همچنان به اجرای مجازات اعدام ادامه میدهند، در مسیر حذف کامل این مجازات قرار دارد. اما آنچه مسلم است، این است که جنبشهای مردمی، نهادهای حقوق بشری و کمپینهای جهانی مانند “نه به اعدام” نقشی تعیینکننده در این مسیر خواهند داشت. مبارزه با اعدام تنها محدود به ایران و کشورهای با نرخ بالای اعدام نیست؛ این مبارزه یک حرکت جهانی است که هدف آن تحقق عدالت، حفظ کرامت انسانی و حرکت بهسوی جهانی است که در آن زندگی و حقوق بشر در اولویت قرار دارد.
ایران فردا،با سقوط رژیم اسلامی و لغو احکام اعدام از قوانین کیفری میتواند بهعنوان الگویی برای سایر کشورها در مسیر اصلاحات حقوق بشری و توسعه اجتماعی قرار گیرد.
*بهرام فرخی دانشآموخته علوم سیاسی و روابط بینالملل از دانشگاه رم و ساکن ایتالیا است.
