شهرام حیدری مکری – گرچه روابط سیاسی میان ایران و اسرائیل در دهههای اخیر دچار تنش و دشمنی بوده، اما پیوندهای تمدنی و فرهنگی میان این دو ملت ریشهای دیرینه دارد. از دوران باستان تا دوران معاصر، مناسبات میان ایرانیان و یهودیان نمونهای از همزیستی، همکاری و تاثیر متقابل تمدنی بوده است. این مقاله، نگاهی تحلیلی دارد به وابستگیهای تاریخی، فرهنگی و ظرفیتهای آینده این دو تمدن.
مردم اسراییل کوروش بزرگ را بسیار دوست دارند و احترام خاصی برای او قائل هستند، زیرا او در تاریخ یهود به عنوان آزادیبخش یهودیان از اسارت بابلی شناخته میشود.
بر اساس کتاب مقدس عبری (تورات)، کوروش فرمانی صادر کرد که به یهودیان اجازه داد به سرزمین خود بازگردند و معبد اورشلیم را بازسازی کنند. این رویداد در تاریخ یهود بسیار مهم است و به “بازگشت به صهیون” معروف است. درواقع، کوروش تنها فرد غیریهودی است که در کتاب مقدس با لقب “مسیح” خوانده شده است، به دلیل نقشی که در تحقق اراده خداوند برای بازگشت یهودیان ایفا کرد. این سیاست او در قبال تساهل مذهبی و فرهنگی، او را به شخصیتی مورد احترام در بین یهودیان تبدیل کرده است.
- پیوندهای تاریخی
- کوروش بزرگ و آزادی یهودیان
کوروش هخامنشی در سال ۵۳۹ قبل از میلاد، یهودیان را از اسارت بابلی آزاد کرد و به آنها اجازه داد به اورشلیم بازگردند و معبدشان را بازسازی کنند. این رویداد در تورات (کتاب عزرا) نیز آمده و موجب احترام عمیق جامعه یهودی به ایران شد.
- زندگی یهودیان در ایران:
یهودیان بیش از ۲۵۰۰ سال در ایران زندگی کردهاند و در دورههای مختلف، بهویژه دورههای هخامنشی، ساسانی و پهلوی، از آزادی مذهبی و فرهنگی برخوردار بودند.
- پیوندهای فرهنگی و تمدنی
- زبان، اسطوره و عرفان
ادبیات عبری و فارسی در زمینههایی چون عرفان، عدالت، و مفهوم نجاتدهنده اشتراکاتی دارند. همچنین داستانهای مشترکی مانند استر و مردخای در شهر شوش، بخشی از حافظه فرهنگی هر دو ملت است.
- همزیستی دینی
در دورههای مختلف تاریخی، یهودیان در ایران با زرتشتیان و مسلمانان در صلح زندگی کرده و در اقتصاد، هنر و علوم مشارکت داشتند. - همکاریهای علمی و اقتصادی در دوران معاصر
- دوران پادشاهی خاندان پهلوی
در دهههای ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰، روابط ایران و اسرائیل در زمینههای کشاورزی، فناوری آبیاری، تجارت و امنیت تقویت شد. مهندسان اسرائیلی در پروژههای کشاورزی ایران مشارکت داشتند.
- سرمایهگذاری و تکنولوژی
اسرائیل و ایران در آن دوران در زمینه تبادل تکنولوژیهای نوین از جمله پزشکی، کشاورزی و انرژی نقش داشتند. - فرصتهای آینده پس از گذار سیاسی
- احیای روابط تمدنی
در آیندهای بدون دشمنی سیاسی، ایران و اسرائیل میتوانند بر پایه سابقه تاریخی، تمدنی و علمی، روابطی عمیق و سازنده ایجاد کنند.
- مثلث تمدنی (ایران، اسرائیل، امریکا)
تشکیل بلوک فرهنگی-اقتصادی از تمدنهای باستانی منطقه میتواند الگویی جدید برای توسعه پایدار، گفتگو و صلح باشد. - نقش یهودیان در شکوفایی ایران در دوران شاهنشاه آریامهر محمدرضا پهلوی
در دوران پادشاهی محمدرضا شاه پهلوی، ایران دورهای از رشد اقتصادی، توسعه فرهنگی و گشایش اجتماعی را تجربه کرد. یکی از اقلیتهای مذهبی که در این دوره نقش فعالی در این شکوفایی داشت، جامعه یهودیان ایران بود. این مقاله به بررسی مشارکت یهودیان در زمینههای اقتصادی، علمی، فرهنگی و اجتماعی ایران آن زمان میپردازد. - جایگاه قانونی و اجتماعی یهودیان
در قانون اساسی مشروطه و همچنین در دوره پهلوی، یهودیان به عنوان اقلیت مذهبی به رسمیت شناخته شدند. آزادی در عبادت، تحصیل و مشارکت اقتصادی باعث شد یهودیان ایرانی بتوانند به شکلی مؤثر در توسعه کشور نقشآفرینی کنند.
- مشارکت در اقتصاد و تجارت
بسیاری از یهودیان در حوزههای تجارت، بانکداری، واردات و صنایع سبک فعال بودند. خانوادههای برجستهای مانند «الگلی»، «سارنگ»، «دانیال» و دیگر بازرگانان یهودی در شکوفایی بازار و توسعه اقتصادی کشور نقشآفرینی کردند. - بانکها، فروشگاههای زنجیرهای و کارخانههایی که توسط یهودیان اداره میشدند، باعث اشتغالزایی و گردش سرمایه در کشور شدند.
- نقش در آموزش و پزشکی
یهودیان در تأسیس و اداره مدارس، به ویژه مدرسههایی مانند «الاِلیاهو» و «کِرِم»، مشارکت داشتند. همچنین پزشکان یهودی بسیاری، از جمله برخی از متخصصان معروف زمان شاه، در بیمارستانها و دانشگاهها خدمت کردند.
از چهرههای برجسته میتوان به دکتر «روبرت ساعاتی» اشاره کرد که در علوم پزشکی و آموزش دانشگاهی فعال بود.
- مناسبات فرهنگی و هنری
یهودیان ایرانی در تولید آثار فرهنگی، فیلم، موسیقی و ترجمه متون علمی نقش داشتند. هنرمندانی مانند «حبیب الهی» و موسیقیدانانی چون «سلیمان حییم» از افراد تأثیرگذار بودند.
همچنین، فرهنگ یهودی-ایرانی بخشی از هویت متنوع ملی ایران در آن دوره محسوب میشد. - حمایت نظام شاهنشاهی از اقلیتها:
شاهنشاه محمدرضا پهلوی بر اصل برابری و مدرنیزاسیون تأکید داشت. این سیاستها زمینه حضور فعالتر اقلیتهای دینی را فراهم کرد. یهودیان، مانند زرتشتیان و مسیحیان، در مجلس نماینده داشتند و در عرصه عمومی حضور داشتند.
جامعه یهودیان ایران در دوران شاهنشاه آریامهر نهتنها در صلح و آرامش زندگی کرد، بلکه با تلاش و تخصص خود سهم بزرگی در رشد و شکوفایی کشور داشت. این دوره، یکی از درخشانترین دورههای همزیستی مذهبی و فرهنگی در تاریخ معاصر ایران به شمار میرود.
چکیده
در همین ارتباط پروژه زیر به بررسی فرصتهای همکاری بین ایران آزاد و اسرائیل در عرصههای فناوری، انرژی، کشاورزی، امنیت و نوآوری میپردازد. در این چشمانداز، رابطه دو کشور به عنوان دو رکن از یک «مثلث قدرت» نوین در خاورمیانه ترسیم میشود.
فصل اول: مقدمه
- وضعیت کنونی روابط ایران و اسرائیل
- پیشفرض: ایران پس از گذار از جمهوری اسلامی
- هدف پروژه: تحلیل همکاریهای بالقوه در آینده
فصل دوم: «پل پیشرفت» – زمینههای همکاری
۲-۱ فناوری و استارتاپها – فینتک، سایبر،AI
۲-۲ کشاورزی هوشمند و مدیریت آب
۲-۳ انرژی پاک و امنیت انرژی
۲-۴ گردشگری تاریخی، علمی و مذهبی
۲-۵ تبادل فرهنگی و علمی
فصل سوم: «مثلث قدرت» – همکاری ایران، اسرائیل و یک کشور سوم (پیشنهادی امریکا)
۳-۱ مدلهای ژئوپولیتیکی برای همکاری
۳-۲ تقویت ثبات منطقهای
۳-۳ دیپلماسی اقتصادی و انرژی
فصل چهارم: موانع و چالشها
۴-۱ میراث تنشهای گذشته
۴-۲ واکنش کشورهای همسایه
۴-۳ ملاحظات مذهبی، فرهنگی و امنیتی
فصل پنجم: پیشنهادات استراتژیک
۵-۱ ایجاد کانالهای دیپلماسی مردمی
۵-۲ تشکیل اتاق فکر مشترک برای آینده
۵-۳ توافقنامههای اولیه در فناوری و انرژی
فصل ششم: موانع جهانی و تلاش در بهم زدن معادله این اتحاد
ترس کشورهای خاورمیانه از دوستی ایران و اسرائیل: تهدیدی برای منافع منطقهای کشورهای عربی و اروپا و خصوصا ترکیه
۶-۱ . دوستی و اتحاد احتمالی ایران و اسرائیل ، چشماندازی نوین برای تغییر توازن قدرت در خاورمیانه است. این اتحاد، علاوه بر تأثیرات اقتصادی و امنیتی، نگرانی عمیقی را در میان کشورهای عربی و اروپایی و خصوصا ترکیه ایجاد کرده است که آن را تهدیدی مستقیم برای منافع و نفوذ خود میبینند.
۶-۲ . ایران و اسرائیل، دو بازیگر مهم منطقهای، با پیشینهای پیچیده و پرتنش، در صورت اتحاد میتوانند توازن قدرت را در منطقه به نفع خود تغییر دهند.
۶-۳ . کشورهای عربی به ویژه عربستان سعودی، امارات و قطر، از افزایش نفوذ ایران- اسرائیل و امکان تشکیل ائتلاف قدرتمند در خلیج فارس بیم دارند.
۶-۴ . این اتحاد میتواند به کاهش نفوذ عربستان در امور خلیج فارس و افزایش نفوذ ایران منجر شود.
۶-۵ . همچنین همکاریهای امنیتی و اطلاعاتی میان ایران و اسرائیل میتواند برنامههای منطقهای کشورهای عربی را مختل کند.
۶-۶ . ترکیه با سیاستهای منطقهای مستقل و بلندپروازانه، ایران- اسرائیل را رقیبی جدی برای نفوذ خود در خاورمیانه میبیند.
۶-۷ . ترکیه از گسترش همکاریهای نظامی، اقتصادی و تکنولوژیک میان این دو کشور نگران است، زیرا این اتحاد میتواند جایگاه ترکیه را در بازی قدرت منطقهای تضعیف کند.
۶-۸ . این ترسها میتواند به رقابتهای تسلیحاتی، جنگ نیابتی و تنشهای سیاسی از سوی مخالفین این اتحاد در منطقه دامن بزند.
۶-۹ . از سوی دیگر، برخی تحلیلگران معتقدند که اتحاد ایران و اسرائیل میتواند موجب ثبات و تعادل بیشتر در منطقه شود، اما پذیرش این موضوع برای کشورهای عربی و ترکیه دشوار است.
*شهرام حیدری مکری عضو انجمن حسابداری ایران و دفتر سیاسی حزب ایرانیان کرد میهنپرست
