آلودگی خاک از جمله در تهران موضوعی است که از چند سال پیش از سوی فعالان و کارشناسان محیط زیست مطرح میشد اما جدیدترین گزارشهای رسمی نشان میدهد آلودگی خاک در سه استان خوزستان، اصفهان و کرمان از حد مجاز عبور کرده و زنگ خطر کاهش تولید محصولات سالم را به صدا درآورده است.
«تخریب سرزمینی» مدتهاست به عنوان مهمترین مشکل در حوزه خاک ایران معرفی میشود و آلودگی خاک، کاهش ماده آلی خاک، کاهش قدرت حاصلخیزی خاک، فشردگی خاک، فرسایش خاک و تغییر کاربری اراضی کشاورزی و منابع طبیعی را شامل میشود.
محسن شهریاری مقدم، مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت زیستمحیطی آب و خاک سازمان محیط زیست کشور به تازگی هشدار داده در بسیاری از مناطق کشور، آلودگی خاک وجود دارد، طبیعتا شهرهایی که صنعتیتر هستند یا در شهرهایی که فاضلاب و پساب بهدرستی تصفیه نمیشود به نحوی که فاضلاب را وارد منابع پذیرنده میکند، شاهد آلوده خاک هستیم.
سعید متصدی معاون وقت محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست چند سال پیش درباره آلودگی خاک در تهران اطلاعرسانی کرد اما تأکید کرده بود که معضل آلودگی ویژه تهران نیست و در همه نقاط کشور بیش و کم قابل مشاهده است.
بر اساس گزارشهای رسمی استفاده وسیع از کودها و آفتکشها در کشاورزی، رهاسازی فاضلابهای شهری و تولید پسابهای صنعتی از عوامل اساسی آلودگی خاک در ایران هستند.
طبق یک مطالعه انجام شده، بیش از صدها نقطه آلوده در خاکهای ۱۱ استان کشور کشور وجود دارد که به آلایندههای مختلف از جمله فلزات سنگین، آلایندههای نفتی، سموم و … آلوده بوده و محیط زیست و سلامت مردم را به شدت تهدید میکند. آلودگی نفتی بالا در استانهای خوزستان و بوشهر، آلودگی صنعتی در اصفهان و آلودگی بالای فلزات سنگین در همدان و آذربایجان شرقی از مهمترین این آلودگیها هستند.
تحقیقات مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی و گزارشهای سازمان حفاظت محیط زیست نشان میدهند که ۶۰ درصد آلودگی خاک ناشی از پسماندها و ۲۱ درصد از فاضلابهای صنعتی، کشاورزی و انسانی است. به بیان دیگر مدیریت ناکارآمد طی چند دهه سبب شده آلودگی خاک در ایران به تهدیدی جدی برای محیط زیست و سلامت شهروندان تبدیل شود.
محسن شهریاری مقدم توضیح داده اولین اثر آلودگی خاک، تهدید امنیت غذایی است، زیرا بخش عمده تولید مواد غذایی مبتنی بر خاک است. تهدید امنیت غذایی میتواند به دو صورت بروز کند: «از یک سو، ممکن است محصولاتی ناسالم تولید شود زیرا بسیاری از آلایندهها وارد زنجیره غذایی میشوند و برخی از آنها در زنجیره غذایی اثر تجمیعی دارند. از سوی دیگر، آلودگی خاک میتواند بهطور مستقیم توان خاک را در تولید مواد غذایی کاهش دهد.»
مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت زیستمحیطی آب و خاک اثر غیرمستقیم آلودگی خاک بر منابع آب سطحی و آب زیرزمینی هم اشاره کرده و گفته «آبهای زیرزمینی بهطور مستقیم از آبی تغذیه میشوند که از بستر خاک عبور میکند و وارد منابع زیرزمینی میشود. بنابراین، وقتی خاک آلوده میشود، طبیعتاً میتواند بر آبهای زیرزمینی و همچنین آبهای سطحی اثر بگذارد. بسیاری از حوزههای آبریز به آبهای سطحی منتهی میشوند. در صورت شستوشوی خاکهای آلوده و ورود آنها به منابعی مانند رودخانهها که تغذیهکننده سدها هستند، آلودگی به این بخشها منتقل میشود. بخشی از آب شرب همین آبهای زیرزمینی هستند و آلودگی خاک میتواند بهطور غیرمستقیم بر آن هم اثرگذار باشد.»
او همچنین گفته «بر اساس نوع فعالیتی که در هر منطقه صورت میگیرد، نوع آلودگی خاک نیز متفاوت است. بنابراین حتی در شهرهای مختلف یک استان هم ممکن است دلایل آلودگی خاک متفاوت باشد. در برخی مناطق پسماند عامل اصلی است، در برخی فاضلاب، در برخی فاضلاب صنعتی و در برخی دیگر فعالیتهای نفتی.»
علی صفری مدیر کل جهاد کشاورزی استان مرکزی نیز هشدار داده که اگر اقدامی برای حفاظت از خاک ایران صورت نگیرد، به زودی آلودگی و تخریب خاک به یکی از «ابرچالشهای کشور» تبدیل خواهد شد.
علی صفری افزوده «آلودگی هوا را همه میبینند و احساس میکنند، اما آلودگی خاک پنهان است و تا نمونهبرداری و آزمایش انجام نشود، کسی متوجه نمیشود. خاک از سه جزء اصلی فیزیکی، شیمیایی و زیستی تشکیل شده و یکی از قویترین تصفیهکنندههای طبیعی محیط زیست است. حتی در دین مبین اسلام، خاک بهعنوان یکی از مطهرات شناخته شده و برای تیمم استفاده میشود؛ چون توانایی جذب و تجزیه آلایندهها را دارد.»
قابل توجه اینکه قانونی با عنوان «قانون حفاظت از خاک» در سال ۱۳۹۸ تصویب شده اما این قانون نیز مانند بسیاری دیگر از قوانین تصویب شده در جمهوری اسلامی روی کاغذ مانده و اجرا نشده است.
در این قانون تأکید شده بود که دو تهدید اصلی را برای خاک مشخص کرده که شامل فرسایش و آلودگی است.
با اینهمه نه تنها آلودگی خاک به صورت فزاینده در حال گسترش در مناطق مختلف کشور است بلکه گزارشها حاکی از آنست که متوسط فرسایش در ایران به ۱۵ تن در سال در هکتار رسیده که ۶ برابر متوسط جهانی است.
