دکتر رضا سعیدی فیروزآبادی – تکثر در اپوزیسیون ایران نه پدیدهای تصادفی است و نه امری منفی. جامعهای با تاریخ چندلایه، تنوع قومی و مذهبی، تجربههای متفاوت سیاسی و شکافهای نسلی، طبیعی است که اپوزیسیونی متکثر نیز داشته باشد. مسئله اصلی، «وجود تکثر» نیست، بلکه ناتوانی در تبدیل این تکثر به یک ظرفیت نهادمند و مسئولانه برای گذار سیاسی است.
در سالهای اخیر، بویژه پس از خیزش «زن، زندگی، آزادی» وانقلاب ملی ایرانیان، شعار «ایران برای همه ایرانیان» برجسته شد. اما این پرسش بنیادین همچنان باقی است: آیا اپوزیسیون توانسته این شعار را به برنامه، سازوکار و رهبری پاسخگو ترجمه کند؟
۱. تکثر؛ واقعیت اجتماعی یا بحران سیاسی؟
تکثر اپوزیسیون بازتابی از تکثر جامعه ایران است: «جمهوریخواه و پادشاهیخواه»، «تمرکزگرا و فدرالیست، لیبرال»، «سوسیالدموکرات، ملیگرا»، «نیروهای داخل و خارج کشور.»
این تنوع، اگر مدیریت شود، منبع غناست؛ اگر رها شود، منبع اصطکاک و بیاعتمادی.
تجربههای تاریخی نشان دادهاند که تکثر بدون سازوکار، به واگرایی منجر میشود. اپوزیسیونی که نتواند بر سر «حداقلهای مشترک» توافق کند، در بزنگاههای تاریخی دچار فروپاشی میشود.
۲. از شعار تا برنامه: شکاف اصلی
شعارها الهامبخشاند، اما سیاستورزی نیازمند برنامه است.
الف) سطح اصول مشترک
هر ائتلاف جدی باید بر سر چند اصل بنیادین توافق کند:
-سکولاریسم و جدایی نهاد دین از دولت
-پایبندی به حقوق بشر و منع تبعیض
-تمامیت ارضی ایران
-پذیرش انتخابات آزاد و رقابتی
این اصول، کف مشترکاند نه سقف اختلافات.
ب) سطح برنامه اجرایی
شعار «گذار» کافی نیست. پرسشهای اساسی این است: ساختار دولت انتقالی چگونه شکل میگیرد؟ چه نهادی مسئول امنیت در دوره خلأ قدرت خواهد بود؟ وضعیت نیروهای مسلح و ساختارهای امنیتی چگونه تعیین تکلیف میشود؟ اقتصاد بحرانزده چگونه تثبیت خواهد شد؟
نبود پاسخهای روشن، اعتماد عمومی را تضعیف میکند. مردم به آلترناتیو نیاز دارند، نه صرفا اعتراض.
۳. رهبری در عصر جدید: کاریزما یا نهاد؟
در تاریخ ایران، رهبری اغلب شخصمحور بوده است. اما تجربههای معاصر نشان میدهد که رهبری پایدار، نهادمند و پاسخگوست.
رهبری مسئولانه یعنی: «شفافیت مالی»، «ساختار تصمیمگیری مشخص»، «امکان نقد و نظارت درونسازمانی»، «پذیرش مسئولیت اشتباهات.»
تکثر بدون چارچوب رهبری، به رقابتهای فرسایشی بدل میشود؛ رهبری بدون پاسخگویی نیز به بازتولید اقتدارگرایی میانجامد.
۴. آسیبشناسی وضعیت کنونی اپوزیسیون
۱. فقدان سازوکار حل اختلاف: بسیاری از اختلافات به جای داوری نهادمند، به جدال رسانهای کشیده میشود.
۲. شخصیسازی سیاست: انتقاد از برنامه به تخریب شخصیت تبدیل میشود.
۳. نبود تقسیم کار تخصصی: هر جریان میکوشد در همه حوزهها سخن بگوید، بدون آنکه تیمهای کارشناسی پایدار شکل دهد.
۴. فاصله با جامعه داخل کشور: گفتمانهای خارج از کشور گاه با نیازها و واقعیتهای داخل همراستا نیستند.
۵. الگوی پیشنهادی: تکثر نهادمند
برای عبور از وضعیت کنونی، میتوان سه گام عملی پیشنهاد کرد:
گام اول: تعریف منشور حداقلی؛ منشوری کوتاه، روشن و غیرمبهم که بر اصول مشترک تمرکز کند، نه بر حداکثر مطالبات هر جریان.
گام دوم: تشکیل شورای هماهنگی انتقال؛ شورایی متشکل از نمایندگان جریانهای مختلف با مأموریت محدود:«هماهنگی پیام»، «تدوین نقشه راه دوره انتقال»، «مدیریت ارتباط با جامعه بینالمللی.»
این شورا جایگزین رقابت سیاسی آینده نیست؛ بلکه چارچوبی برای جلوگیری از فروپاشی در لحظه گذار است.
گام سوم: نهادسازی تخصصی
کارگروههای مشخص در حوزههای: اقتصاد، حقوق و قانون اساسی، امنیت و دفاع، سیاست خارجی، عدالت انتقالی.
تکثر باید در قالب تخصص سازمان یابد، نه در قالب منازعه هویتی.
۶. خطر بازتولید چرخه تاریخی
اگر اپوزیسیون نتواند تکثر را مدیریت کند، خطر آن است که در صورت تغییر سیاسی، جامعه وارد دورهای از بیثباتی و رقابتهای پرهزینه شود. تجربههای منطقهای نشان دادهاند که خلأ برنامه، زمینهساز بازگشت اقتدارگرایی است.
گذار موفق نیازمند سه عنصر همزمان است:
«وحدت بر سر اصول»، «تکثر در رقابت سیاسی»، «نهادهای تضمینکننده قانون»
۷. تکثر، فرصت یا تهدید؟
تکثر در ذات خود نه تهدید است و نه تضمینکننده دموکراسی.
آنچه تعیینکننده است، سطح مسئولیتپذیری سیاسی در تبدیل اختلاف نظر به سازوکار نهادمند است.
اپوزیسیون ایران در برابر یک آزمون تاریخی قرار دارد:
آیا میتواند از سطح شعار عبور کند و به سطح برنامه و رهبری پاسخگو برسد؟
یا تکثر به پراکندگی و فرسایش سرمایه اجتماعی خواهد انجامید؟
آینده نه در حذف تفاوتها، بلکه در مدیریت خردمندانه آنها رقم خواهد خورد.
*«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسیزبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
