مهدی نوذر – در سیاست، قدرت پیش از آنکه در نهادها مستقر شود، در زبان شکل میگیرد. انقلاب ۱۳۵۷ نمونه روشنی از این واقعیت بود. «اسلام عزیز» که کلید واژه انقلاب و دائما توسط خمینی تکرار میشد فقط یک عبارت مذهبی نبود؛ تبدیل به کلیدواژهای شد که احساس خطر هویتی ایجاد کرد. به جامعهای سنتی و مذهبزده القا شد که دین در معرض نابودی است و همین احساس تهدید، مردم را برای حمایت از آن در کنار هم قرار داد.
در کنار آن، «وحدت کلمه» نیز که توسط خمینی مطرح شد اختلافها را موقتا تعلیق کرد تا یک هدف مشترک برجسته بماند. واژهها ساده بودند، اما بار عاطفیشان عظیم بود و ذهنها را پیش از خیابانها تسخیر کردند.
چنانکه در انقلاب روسیه نیز بلشویکها با شعار «نان، صلح، زمین» توانستند مطالبات پیچیده سیاسی را در سه واژه فشرده کنند؛ واژههایی که همزمان گرسنگی، فرسایش جنگ و بیعدالتی ارضی را نشانه میرفت و تودهها را حول یک تصویر روشن از «رهایی» بسیج میکرد. در آنجا نیز پیش از آنکه ساختار قدرت فروبپاشد، روایت مسلط تغییر کرده بود.
هر جنبش سیاسی برای اثرگذاری نیازمند چنین نقطه تمرکزی است؛ واژه یا نمادی که بتواند هویت بسازد، مرزبندی ایجاد کند و احساس مشترک تولید کند. حکومتها نیز دقیقا به همین دلیل نسبت به برخی نامها و نمادهای تاریخی حساساند. وقتی جمهوری اسلامی چهار دهه برای تخریب خاندان ایرانساز پهلوی سرمایهگذاری رسانهای میکند، در واقع نشان میدهد که آن خاندان هنوز در حافظه جمعی ظرفیت اثرگذاری دارد. ترس سیاسی اغلب از «سلاح» نیست، از «فاش شدن حقیقت» است.
در فضای امروز ایران، جدال اصلی در کنار امنیتی بودن، روایی است؛ رقابت بر سر اینکه کدام تصویر از گذشته و کدام چشمانداز از آینده بتواند محور همگرایی شود. هر کلیدواژهای که بتواند هم احساس تعلق ایجاد کند و هم مرز روشنی با جریانهای خشونتگرا یا ایرانستیز ترسیم کند، بالقوه ظرفیت تبدیل شدن به نماد اتحاد را دارد. واژه «جاوید شاه» با توجه به پیشینه تاریخی و ملیگرایانهای که خاندان پهلوی در اذهان عمومی برجای گذاشتهاند، میتواند چنین ظرفیتی برای همگرایی ایجاد کند.
حساسیت شدید جمهوری اسلامی نسبت به نام پهلوی را نیز میتوان در همین چارچوب تحلیل کرد؛ نشانهای از اینکه نام پهلوی و کلید واژه جاوید شاه در میدان روایت هنوز نهتنها بیاثر تلقی نمیشود بلکه بالقوه توان لرزاندن پایههای روایی حکومتی را دارد که چهار دهه برای سیاهنمایی آن سرمایهگذاری کرده است.
در پایان تأکید میکنم که اکنون، اگر یکصدا و حول یک کلیدواژه مشترک، یعنی «جاوید شاه»، سخن گفته شود، میتوان نشان داد که در نبرد روایتها، قدرت در زبان آغاز میشود؛ و هر جا زبان تغییر کند، تاریخ نیز مسیر تازهای مییابد.
تردید نکنیم که نور بر تاریکی پیروز است.
جاوید شاه
*«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسیزبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
