نمایشگاه کتاب تهران بهعنوان مهمترین رویداد صنعت نشر و بازار کتاب ایران امسال به صورت آنلاین برگزار میشود. در شرایطی که صنعت نشر و بازار کتاب ایران در بحرانهای اقتصادی و سانسور به سختی دوام آورده، برگزاری این نمایشگاه با وجود قطع سراسری اینترنت و کیفیت پایین اینترنت داخلی به چالش جدیدی برای ناشران تبدیل شده است.
نمایشگاه کتاب تهران که هر ساله در نیمه بهار برگزار میشد امسال زیر سایه شرایط جنگ بهصورت آنلاین برگزار میشود. این نمایشگاه از امروز، شنبه ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ با شعار «بخوانیم برای ایران» آغاز شده و تا دوم خردادماه ادامه خواهد داشت.
بهگفتۀ مسئولان نمایشگاه، حدود ۲۲۹۶ ناشر داخلی برای شرکت در این رویداد ثبتنام کردهاند و مشخصات بیش از ۸۰ درصد کتابها در سامانه نمایشگاه بارگذاری شده است.
ابراهیم حیدری، مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران و قائممقام هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، روز چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت در نشست خبری این نمایشگاه اعلام کرد که در این دوره برای حمایت از خریداران، تمامی کتابها با ۱۵ درصد تخفیف عرضه میشوند و همچنین برای هر خریدار مبلغ ۱۰۰ هزار تومان بن خرید مجازی در نظر گرفته شده تا بخشی از هزینههای خرید کتاب کاهش یابد.
این نمایشگاه بر بستر «اینترنت ملی» یا همان اینترنت داخلی برگزار خواهد شد که گزارشها بیانگر کیفیت پایین و اختلال در آن است. این در حالیست که بسیاری از ناظران معتقدند این نمایشگاه مجازی نمیتواند رضایت ناشران را جلب کند.
قطع اینترنت طی ۷۸ روز گذشته در کنار مشکلاتی چون گرانی کاغذ، کاهش قدرت خرید شهروندان و حذف کتاب از سبد خرید آنها و تداوم سانسور و … فعالیت بسیاری از ناشران را فلج کرده است. امیر حسینزادگان، مدیر انتشارات ققنوس، یکی از ناشران بزرگ تهران، بهتازگی اعلام کرده این انتشارات «به حالت تعطیل» درآمده و به دلیل قطع اینترنت «ارتباط نشر با نویسندگان و مترجمان، چه در داخل و چه خارج از ایران، قطع شده است.»
در همین رابطه وبسایت «اقتصاد۲۴» گزارش داده صنعت نشر ایران اکنون در نقطهای ایستاده است که دیگر نمیتوان آن را با مسکنهای مقطعی نظیر «نمایشگاه» یا «یارانههای خُرد» نجات داد. این صنعت، امروز آیینه تمامنمای اقتصادی است که نفسهایش در میان فشارهای بینالمللی، آتشبسهای شکننده و تورم فزاینده، به شماره افتاده است.
این گزارش افزوده ایران در سال ۱۴۰۵، روزهای عجیبی را سپری میکند؛ از سویی سایه سنگین درگیریهای منطقهای و هزینههای گزاف نظامی بر بودجه عمومی سنگینی میکند و از سوی دیگر، وضعیت «نه جنگ و نه صلح» باعث شده است که جامعه در یک حالت «تعلیق و اضطراب» دائمی به سر ببرد.
«اقتصاد ۲۴» در ادامه نوشته در چنین شرایطی، اولویتهای سبد خرید خانوار به وضوح تغییر یافته است. وقتی نرخ دلار مرز ۱۹۰ هزار تومان را لمس میکند و تورم بخش خوراکیها روز به روز بیشتر میشود، کتاب نه به عنوان یک کالای فرهنگی، بلکه به عنوان یک «اضافه غیرضروری» از فهرست خرید حذف میشود. اما فاجعه فقط مالی نیست؛ روانشناسی اجتماعی نشان میدهد جامعهای که درگیر اضطراب بقا و پیگیر لحظهای اخبار جنگ و قیمت ارز است، اساساً مجالی برای تمرکز و تمایلی برای مطالعه ندارد. کتاب خواندن نیازمند آرامش ذهنی است که در شرایط بحرانی فعلی، حکم کیمیا را دارد.
یکی از مهمترین مشکلات ناشران گرانی کاغذ است که قیمت آن به شکلی غیرمنطقی در حال افزایش است. حمید نیکدل، رئیس اتحادیه صنف فروشندگان کاغذ و مقوا تهران، هفته گذشته از افزایش ۵۰ تا ۶۰ درصدی قیمت کاغذ خبر داد و گفت: «کاغذ و مقوا از یک هفته یا ده روز پیش به دلیل مشکلات مربوط به واردات افزایش یافته است.
رئیس اتحادیه صنف فروشندگان کاغذ و مقوا تهران با بیان اینکه «پیشبینی بازار امکانپذیر نیست» گفت «تأمین ۸۰ درصد محصولات سلولزی در ایران به واردات وابسته است.»
داریوش نویدگویی، مدیر انتشارات نوید، در گفتوگویی تکاندهنده با خبرگزاری ایسنا، نمایی عریان از این فروپاشی ارائه میدهد. او میگوید: «۲۰ روز قبل از کاغذفروشی که ۵۰ سال است با او کار میکنم، کاغذ خواستم که قیمت کاغذ را چهار میلیون و ۷۰۰ هزار تومان گفت، در حالی که همین کاغذ هشت ماه قبل یعنی نیمه اول ۱۴۰۴، یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان بود. ملزومات نشر و خدمات چاپ، صحافی و لیتوگرافی هم به همین صورت با افزایش قیمت مواجه است. البته الان همان کاغذ را میگویند شش میلیون و نیم، ظرف ۲۰ روز این افزایش قیمت صورت گرفته است. امروز یک کتاب صفحهای چهارهزار تا چهارهزار و ۵۰۰ تومان شده است یعنی یک کتاب ۲۰۰ صفحهای بین ۷۵۰ تا ۸۵۰ هزار تومان درمیآید. مخاطبِ کتاب معمولاً قشر بیپول است، ممکن است مخاطب یک دانشجو یا یک بازنشسته باشد، اما با حقوق بازنشستگی نمیتواند ماهی یک کتاب هم بخرد.»
در همین رابطه «اقتصاد۲۴» گزارش داده صنعت نشر ایران بیش از آنکه فرهنگی باشد، صنعتی ارز محور است. مرکب، زینک و مهمتر از همه کاغذ، پیوند ناگسستنی با قیمت دلار دارند. در شرایطی که به دلیل تنشهای سیاسی و آثار اقتصادی درگیریهای نظامی، تخصیص ارز حمایتی به کالاهای اساسی محدود شده است، نشر در ردیفهای آخر اولویتهای دولتی قرار گرفته است.
واردات کاغذ اکنون در انحصار حلقههای خاصی قرار گرفته و همانطور که نویدگویی اشاره کرده، «کاغذهای دولتی» به جای رسیدن به دست ناشران واقعی، در بازارهای موازی و با قیمت آزاد سر در میآورند. این ناترازی میان هزینه تولید و قدرت خرید مردم، باعث شده که تیراژ کتابها از ۳۰۰۰ نسخه در دهه گذشته، به ۲۰۰ یا ۳۰۰ نسخه در سال ۱۴۰۵ سقوط کند. این یعنی نشر کتاب عملاً از یک فعالیت اقتصادی به یک خیرخواهی فرهنگی پرضرر تبدیل شده است.
