در حالی که دولت آمریکا فشارها بر جمهوری اسلامی را تشدید و تأکید کرده ابزارهای بیشتری برای اعمال فشار علیه تهران در اختیار دارد، یک عضو اتاق بازرگانی ایران هشدار داده که به علت وابستگی شدید اقتصاد ایران به واردات کالاهای اساسی و مواد اولیه، کشور در برابر تشدید محاصره دریایی بیش از ۳ ماه توان مقابله ندارد.
پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، بر توانایی نیروی دریایی این کشور برای ادامه محاصره دریایی بنادر ایران برای مدتی نامحدود تأکید کرده است. او در سفر خود به «پاناما» گفت که نیروی دریایی آمریکا میتواند با جابجایی و چرخش کشتیها و نیروهای مستقر در منطقه، حضور مورد نیاز خود برای اجرای محاصره را حفظ کند.
اسکات بسنت وزیر خزانهداری ایالت متحده نیز تهدید کرده که هفته آینده اقدامات اقتصادی بیسابقهای علیه جمهوری اسلامی ایران اعلام خواهد شد. او گفت: «هفته آینده منتظر اعلامیههای بیشتری باشید، چون ما قصد داریم اقداماتی را اعمال کنیم که در تاریخ انزوای اقتصادی یک کشور هرگز دیده نشده است.»
اسکات بسنت فشار جدید را «ترکیبی از انزوای اقتصادی که جهان هرگز مانند آن را ندیده» خوانده که «به همراه ادامه محاصره در تنگه هرمز که اجازه نخواهد داد هیچ چیز به بنادر ایران وارد یا از آن خارج شود».
فرماندهی مرکزی آمریکا، «سنتکام»، نیز جمعه ۲۳ امرداد اعلام کرد که از زمان اعمال دوباره محاصره علیه بنادر ایران، مسیر ۶۲ کشتی تجاری را تغییر داده، ۳ کشتی را ازکار انداخته و برای بازرسی و اطمینان از رعایت محدودیتهای آمریکا، بر ۲ کشتی نیرو «هلیبرن» کرده است.
این اظهارات ساعاتی پس از آن مطرح شده که جمهوری اسلامی دو فروند کشتی اماراتی در تنگه هرمز را هدف قرار داد.
خبرگزاری رویترز نیز روز گذشته گزارش داد که طی روز جمعه ۲۳ امرداد تنها دو کشتی از گذرگاه آبی تنگه هرمز عبور کرده است. یک کشتی غلات که وارد آبهای ایران شد و دیگری یک کشتی فلهبر خالی که در مسیر مخالف حرکت میکرد. رویترز افزوده، یک نفتکش خالی نیز در حال ورود به خلیج فارس بود، اما هیچ محموله نفت خامی در آن نبود.
بر اساس این گزارش، روز پنجشنبه نیز تنها ۹ کشتی از این مسیر گذشتند که هرچند نسبت به روز قبل بیشتر بود، اما همچنان بسیار کمتر از میانگین معمول ماه اوت و فاصلهای چشمگیر با بیش از ۱۳۰ کشتی روزانه پیش از آغاز جنگ اخیر دارد.
تهدید به تشدید فشارهای اقتصادی بر جمهوری اسلامی در شرایطی مطرح میشود که محاصره دریایی ماههای گذشته اثر خود را بر اقتصاد شکننده ایران نمایان کرده است. کمبود سوخت از جمله بنزین به مرحله بحرانی رسیده و مسعود پزشکیان به صراحت گفته به علت محاصره دریایی امکان واردات بنزین وجود ندارد.
رئیس دولت جمهوری اسلامی همچنین روز جمعه ۲۳ امرداد در نشست با دبیران کل احزاب و فعالان سیاسی حکومتی اعلام کرد: «درآمدمان کاهش یافته و نمیتوانیم نفت بفروشیم، مسیر واردات طولانیتر شده است». وی اینهمه را عامل موج گرانی کالاها در کشور عنوان کرد.
او با اشاره به محاصره دریایی گفت، کالاهایی که پیشتر از مسیرهای مستقیم وارد ایران میشدند، اکنون باید از مسیرهای طولانیتری عبور کنند و این موضوع، هزینه تمامشده واردات را افزایش داده است.
همچنین بر اساس آمارهای منتشر شده، ارزش تجارت غیرنفتی ایران در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۵، در پی جنگ و اختلال در مسیرهای حمل و نقل دریایی، حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است. ارزش تجارت غیرنفتی در این مدت نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار کمتر از دوره مشابه سال گذشته برآورد شده است.
برخلاف ادعاهای مقامات حکومتی که تلاش داشتند محاصره دریایی را بیاثر بر اقتصاد کشور نشان دهند در هفتههای گذشته بحرانهای مختلفی در پی تداوم محاصره دریایی نمایان شده است. پیشتر گفته شده بود مسیرهای زمینی ترانزیت کالا توان پوشش ۴۰ درصد از بار تجارت بنادر جنوبی کشور را- که در پی محاصره دریایی متوقف شده است- دارد اما در هفتههای گذشته ساختار اداری ناکارآمد و ناهماهنگی نهادهای مختلف دولتی سبب بروز ترافیک کامیونها و معطلی یک هفتهای تا ۱۰ روزه آنها پشت مرزها شد.
مسیر ورود و خروج کالا از ایران در شرایطی نیمهمسدود است که فعالان تجاری نیز نسبت به پیامدهای تداوم محاصره دریایی کشور هشدار میدهند.
داوود رنگی، نایب رئیس کمیسیون مدیریت واردات اتاق بازرگانی، هشدار داده: «فکر نمیکنم که ما در یک محاصره شدید دریایی، توان مقابله بیش از سه ماه را داشته باشیم و این به معنی ایجاد کمبود کالا در کشور، به ویژه در حوزه مواد غذایی خواهد بود.»
داوود رنگی افزوده: «اینکه ما فکر کنیم میتوانیم از مسیرهای دیگری بجز بندر امام [شاهپور]، کالای مورد نیاز کشور و بهخصوص کالاهای اساسی را تأمین کنیم، این امر شدنی نیست.»
عضو اتاق بازرگانی ادامه داده: «دروازههای گمرکی ما، چه در مرزهای شرقی و چه در مرزهای غربی، آمادگی و توان ورود این حجم از کالا را ندارند؛ چرا که نیاز کشور برای کالاهای اساسی و نهادهها چیزی در حدود ۲۳ میلیون تن در سال است. مضاف بر این، اخیراً بنادر شمالی ما نیز به دلیل حملاتی که اوکراین به کشتیهای حامل کالا به مقصد ایران انجام داده است، دیگر مسیر امنی محسوب نمیشود.»
داوود رنگی افزوده: «تجربهای که در شش ماه گذشته از مسیر دریایی ترکیه (بندر اسکندرون و مرز بازرگان) و همچنین مرزهای شرقی پاکستان داشتیم، به هیچ وجه تجربه موفقی نبوده است. توان ریلی کشور هرچند در این مدت افزایش پیدا کرده است، اما در نهایت شاید بتواند چیزی در حدود ۱۰ درصد نیاز کالاهای اساسی را از این مسیر تأمین کند. مضاف بر این، تشکیلات دولتی ما، به خصوص گمرک، دامپزشکی و استاندارد که دستگاههای نظارتی هستند، سیستم شان اجازه نمیدهد که این حجم از کالا به راحتی ترخیص شود.»
او همچنین گفته که تأمین نیازهای غذایی با تکیه بر توان تولید داخلی نیز ممکن نیست: «کشاورزی ما توان پوشش این حجم از نیاز کشور را ندارد؛ به این معنی که تولیدات کشاورزی ما در حدی نیست که در وضعیت فعلی و با همین مصرف فعلی، بتواند کالاهای ضروری ما از جمله گندم، جو و ذرت را تأمین کند. ما به شدت وابسته به واردات کالا از خارج از کشور هستیم و مسائل آب و هوایی، اقلیم و خشکسالی نیز این وابستگی را تشدید کرده است.»
مجیدرضا حریری، رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین، نیز پیشتر هشدار داده بود که انتقال زمینی کالاهای وارداتی از چین میتواند سالانه حدود ۱۸ میلیارد دلار هزینه اضافی به اقتصاد ایران تحمیل کند. به گفته او، هزینه انتقال یک کانتینر از چین به ایران از مسیر دریایی حدود سه هزار دلار است، اما این رقم در مسیر زمینی به حدود ۱۲ هزار دلار میرسد.
مسعود دانشمند، رئیس کانون شرکتهای حملونقل بینالمللی، اول خردادماه امسال درباره امکان توسعه مرزهای زمینی تأکید کرده بود: «بخش عمده واردات کالاهای اساسی و صادرات محصولات معدنی و پتروشیمی همچنان متکی به بنادر جنوبی است و امکان جایگزینی کامل این مسیرها با بنادر شمالی یا کریدورهای زمینی وجود ندارد.»
وی همچنین گفته بود، نباید درباره ظرفیت تجاری مرزهای زمینی شعار داد: «مرز افغانستان باری برای ایران ندارد. در مرز ترکمنستان نیز تنها یک مرز جادهای در لطفآباد وجود دارد و در بخش ریلی نیز مرز سرخس فعال است که ایران برای عبور کامیونهای خود هزینههایی میپردازد تا بار به مرو منتقل و توزیع شود.»
به گفته مسعود دانشمند، «به دلیل کاهش مداوم سطح آب دریای خزر، امکان ورود کشتیهای با ظرفیت بزرگ به بنادر شمالی وجود ندارد و تنها کشتیهایی با ظرفیت ۲۰۰۰، ۲۵۰۰ و در موارد استثنایی ۴۰۰۰ تن میتوانند به این بنادر پهلو بگیرند. اگر در هر یک از این اسکلهها همت لازم صورت گیرد، میتوان روزانه ۱۰۰۰ تن عملیات تخلیه یا بارگیری انجام داد که مجموع آن ۳۵ هزار تن در روز خواهد بود. با احتساب ۳۰۰ روز کاری در سال، این ظرفیت به ۱۰ میلیون تن میرسد؛ یعنی ظرفیت ۷ میلیون تنی فعلی را میتوان تا ۵۰ درصد افزایش داد، اما بیش از این مقدار امکانپذیر نیست. این تصور که بنادر شمالی بتوانند جایگزین بنادر جنوب شوند و بار آنها را به عهده بگیرند، امکان ناپذیر است.»
