وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با ارائه آماری مبهم مدعی شده که طی دو سال بیش از ۱۲ میلیون گردشگر خارجی وارد ایران شدند. وزیر گردشگری حتی ادعا کرده که در دوران جنگ هم صنعت گردشگری ایران تعطیل نشده است. فعالان و کارشناسان صنعت گردشگری اما از وضعیتی متفاوت در صنعت گردشگری ایران خبر می‌دهند و معتقدند دولت در این زمینه آمارسازی می‌کند.
در جدیدترین آماری که از سوی معاونت گردشگری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اعلام شده، گفته می‌شود در فاصله مرداد ۱۴۰۳ تا مرداد ۱۴۰۵، بیش از ۱۲ میلیون و ۴۰۰ هزار گردشگر خارجی وارد ایران شده‌اند.
آمار ارائه شده از ورود ۱۲/۵ میلیون گردشگر خارجی در بازاره زمانی که بیش از ۱۴ ماه آن کشور درگیر جنگ و حملات نظامی بوده، با آنچه کارشناسان و فعالان صنعت گردشگری درباره شرایط این صنعت در کشور توضیح می‌دهند تفاوت دارد.
در همین رابطه ارشک مسائلی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، در گفتگو با روزنامه «جهان صنعت» توضیح داده که چطور دولت با آمارسازی تعداد گردشگران خارجی را بالا اعلام می‌کند: «در حال حاضر تعداد مهرهای ورودی گذرنامه‌هایی که از خارج وارد کشور می‌شوند، به‌عنوان ورودی گردشگر محاسبه می‌شود، در حالی که این دو مفهوم الزاماً یکسان نیستند.»
این استاد دانشگاه افزوده: «در حال حاضر سازوکاری نداریم که بر اساس آن بتوانیم بطور دقیق مشخص کنیم چه تعداد گردشگر وارد کشور شده‌اند، چه میزان ارز وارد کشور شده، درآمدهای حاصل از گردشگری چه میزان بوده و این درآمدها در چه بخش‌هایی توزیع شده است. وقتی مشخص نباشد چه کسی با چه هدفی وارد کشور شده، چه مدت در ایران اقامت داشته، چقدر هزینه کرده و چه میزان درآمد برای کشور ایجاد کرده است، نمی‌توان بر مبنای آمار موجود درباره وضعیت واقعی گردشگری تصمیم‌گیری کرد.»
به گفته او، «چنین افرادی نه با هدف گردشگری وارد کشور شده‌اند و نه الزاماً درآمدی برای بخش گردشگری ایران ایجاد می‌کنند، اما در آمار ورودی گذرنامه قرار می‌گیرند و در نتیجه ممکن است در شمار گردشگران نیز محاسبه شوند..»
ارشک مسائلی با اشاره به اینکه وقتی داده و آمار دقیق وجود نداشته باشد، برنامه‌ریزی گردشگری عملاً مانند «آب در هاون کوبیدن» است» تأکید کرده: «اعداد و برآوردهایی که در بدنه گردشگری وجود دارد، بسیار پایین‌تر از آمارهای رسمی است و فعالان این حوزه در سال‌های گذشته اعداد زیر یک میلیون گردشگر واقعی را مطرح کرده‌اند.»
کارشناسان معتقدند بازار گردشگری جهانی به شدت به «اعتماد به مقصد» وابسته است. گردشگر پیش از انتخاب یک کشور، علاوه بر قیمت و جاذبه، مجموعه‌ای از عوامل مانند امنیت، امکان دسترسی، کیفیت خدمات، مسیر‌های پروازی و تصویر کشور در رسانه‌های بین‌المللی را بررسی می‌کند. به همین دلیل، یک دوره بی‌ثباتی می‌تواند اثر خود را حتی پس از پایان بحران نیز حفظ کند؛ چرا که تصمیم سفر معمولاً ماه‌ها قبل از حرکت گرفته می‌شود و شرکت‌های گردشگری خارجی برای تغییر مقصد‌های خود نیازمند زمان هستند.
در چنین شرایطی است که روایت فعالان صنعت گردشگری با ادعای وزیر گردشگری، فاصله‌ای عمیق دارد. رضا خلیلی ورزنه، فعال حوزه گردشگری، درباره آنچه با جنگ در صنعت گردشگری ایران رخ داده گفته: «در یک سال گذشته، فقط کاهش تعداد مسافر رخ نداده، بلکه بخشی از زیرساخت‌هایی را که طی سال‌ها با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی شکل گرفته بود، تحت فشار قرار داده است.»
او با اشاره به شرایط ایجادشده برای فعالان گردشگری افزوده: «ما زیرساخت‌هایی را که ایجاد شده بود تا حد زیادی از دست دادیم. شاید ۱۰ تا ۱۵ سال زمان لازم باشد تا دوباره به شرایط قبل برگردیم. آژانس‌ها، رستوران‌های بین‌راهی، فضا‌های خدماتی و صنایع دستی که حول گردشگری شکل گرفته بودند، آسیب دیدند و بخشی از فعالان این حوزه به سمت شغل‌های دیگر رفتند.»
به گفته رضا خلیلی، مسئله اصلی فقط خالی ماندن اتاق‌های اقامتی یا کاهش تعداد تور‌ها نیست؛ بلکه از بین رفتن یک زنجیره اقتصادی است که طی سال‌ها در یک منطقه شکل گرفته بود.
آمارها نیز از رکود عمیق و ایجاد خسارت گسترده در صنعت گردشگری ایران حکایت دارد. مجموع خسارت‌های واردشده به صنعت گردشگری ایران در جریان درگیری‌ها و جنگ اخیر بیش از ۲۸/۵ هزار میلیارد تومان برآورد شده است. آمار دیگری از تعطیلی کامل بیش از شش هزار دفتر گردشگری در ایران در ماه‌های گذشته حکایت دارد.
امیرپویان رفیعی‌شاد، عضو هیئت‌مدیره دفاتر مسافرتی و زیارتی استان تهران، پیشتر در گفتگو با روزنامه «پیام ما» گفته است: «صنعت گردشگری کشورمان از سال ۱۳۹۸ به این سو بحران‌های مختلفی را تجربه کرده و همواره در بحران‌ها و وقایع ناگواری که در کشورمان رخ داده، بیشترین آسیب را دیده است. شرایط فعلی نیز از این موضوع مستثنا نیست و جنگ اخیر آسیب بسیار زیادی به گردشگری وارد کرده است.»
او افزوده: «اگرچه جنگ امسال برای تمامی اصناف آسیب‌زا بوده، این بحران برای گردشگری و صنعت گردشگری ما بسیار شدیدتر بوده است؛ چراکه فعالیت گردشگری در کشور عملاً به صفر رسید. بسیاری از صنوف دیگر، هرچند با کاهش فعالیت مواجه شدند، همچنان فعالیت روزمره خود را داشتند، درحالی‌که فعالیت صنعت گردشگری عملاً متوقف شد.»
عضو هیئت‌مدیره دفاتر مسافرتی و زیارتی استان تهران همچنین گفته: «در حوزه گردشگری ورودی، فعالیت ما بیشتر به کشورهای همسایه، به‌ویژه عراق، محدود شده است که درآمد قابل‌توجهی به‌همراه ندارد. گردشگری خروجی نیز با توجه به نرخ دلار بالای ۲۰۰ هزار تومان، بیشتر به افراد خاص و درصد بسیار کمی از جامعه محدود شده است.»
خسارت گسترده به صنعت گردشگری ایران طی بیش از یک سال گذشته، تنها به علت شرایط جنگی نبوده و قطع اینترنت نیز آسیب عمیقی به صنعت گردشگری ایران وارد کرد.
حرمت‌الله رفیعی رئیس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی ایران اردیبهشت امسال با اشاره به اثر قطع اینترنت بر رکود صنعت گردشگری اعلام کرد صنعت گردشگری تنها طی دو ماه اسفند و فروردین حدود ۵ هزار میلیارد تومان زیان دید.
همزمان وبسایت «خبرآنلاین» نیز گزارش داده بود که اقامتگاه‌های بوم‌گردی که در روزهای بحرانی جنگ با باز کردن درهای خود به پناهگاهی برای مردم تبدیل شده بودند، حالا با چالشی تازه روبرو شدند؛ محدودیت اینترنت، کاهش سفر و فشارهای اقتصادی کسب‌وکار بسیاری از آن‌ها را در آستانه تعطیلی قرار داده است.
کارشناسان هشدار می‌دهند در کنار خسارت‌های اقتصادی، تداوم رکود می‌تواند به از دست رفتن تجربه و دانش حرفه‌ای راهنمایان گردشگری بینجامد و روند احیای این صنعت را حتی پس از بازگشت ثبات با چالش‌های جدی روبرو کند.
