نظام حکومت ایران چگونه باشد؟

- در لحظه‌ی حاضر کسی تصویری از راه رسیدن کشور به ثبات و پیشرفت ندارد، اما با اعتمادسازی، در میان ایرانیان نیز خرد جمعی برخواهد شکفت و راه فردا را گام به گام روشن خواهد کرد. نخستین گام در راه بهبود کشور هماهنگی و تفاهم نخبگان است و با رسیدن به آن درک خواهد شد که حقیقت در هر امری در زمان مشخص یکی است و می‌تواند به رأی مشترک بدل گردد. ممکن است که امروز هیچ‌یک از نخبگان ایرانی نتواند برای دردهای جامعه ایرانی نسخه‌ای بپیچد، اما خرد جمعی موهبتی است که به کمک آن نخبگان ایرانی نیز خواهند توانست کشور را سیمرغ‌وار ‌هدایت کنند.

سه شنبه ۸ اسفند ۱۳۹۶ برابر با ۲۷ فوریه ۲۰۱۸


فاضل غیبی – «اسلامُ  پله کردین، مردمُ ذلّه کردین!»، ندایی که اخگرگونه آسمان ایران را شکافت و  نقطه‌ی روشنی بر روندی بی‌بازگشت نهاد.

در سده‌ی پیش، «روشنگران» ما در برابر چماق تکفیر ملایان، بیراهه رفتند و به جای روشنگری، کوشیدند با آرایش اسلام آن را با «مقتضیات زمانه» هماهنگ کنند. از آن سو، ملایان نیز به فرسایش دیوار بلند هویت ایرانی مشغول شدند.

آخوندی ادعا کرد که «پندار» به معنی «فکر بد» است و بدین سبب «پندار نیک» معنی ندارد! و ملایی، نیایش داریوش را که: «پروردگارا، این کشور را از دشمن، خشکسالی و دروغ حفظ نما!» در ذهن بیمار خود چنین معنی کرد که ایرانیان را دروغ چنان فراگرفته بود که برای نجات از آن، به دعا متوسل می‌شدند!

بر چنین زمینه‌ای، پس از چهار دهه حکومت اسلامی، بخش بزرگی از ایرانیان به چنان بحران هویتی دچار آمده‌اند، که هرچند شاهد بحران، فساد و سقوط همه جانبه‌ی میهن خویش هستند، اما تصوری از حکومت شایسته‌ای برای آن ندارند. آنان از حکومت اسلامی ذله شده اند، اسلام را به‌عنوان آیینی بدوی برازنده‌ی کشوری آزاده و مدرن نمی‌بینند، اما از دیگر آیین‌ها و نظامات حکومتی چنان بیزارند، که جایگزینی برای اسلام و حکومت ملایان تصور نمی‌توانند.

تظاهرات سراسری در ایران علیه جمهوری اسلامی – دی‌ماه ۹۶

با  قدرت‌یابی ملایان در دوران قاجار جامعه در چنبره‌ی خردستیزی و خرافات‌پرستی اسلامی باقی ماند و نه تنها نتوانست به دنیای نوین گام بگذارد، بلکه به استثنای دوران رضاشاه، شاهد رشد مداوم نفوذ متولیان اسلام بود.

در سایه‌ی قدرت آنان هر تدبیر نوینی مسخ  و به وارونه‌ی خود بدل می‌گشت. نمونه‌ی بارز چنین وارونه‌کاری، انقلاب مشروطه بود. در اروپا چنین انقلابی پس از قطع نفوذ کلیسا رخ داد و هدفش آن بود که برای غلبه بر خودکامگی حکومت، حقوق و وظایف متقابل شهروندان و دولت را تضمین نماید. در ایران اما گروهی از نخبگان تصور کردند، با اقتباس از قانون اساسی بلژیک خواهند توانست روابط اجتماعی و سیاسی در پیشرفته‌ترین کشورهای اروپا را در ایران نیز برقرار کنند!

نابهنگامی قانون اساسی مشروطه بدین انجامید که نه تنها مردم از حقوق خدشه‌ناپذیری برخوردار نشدند، بلکه متولیان اسلام به قدرت و نفوذ بیشتری دست یافتند. در نتیجه، به جای آنکه قدرت حکومت به پشتیبانی ملت افزایش یابد، کشور به چنان هرج و مرجی افتاد که ۱۰ ماه پس از تشکیل مجلس اول، بنا به قرارداد سن‌پترزبورگ (۱۹۰۷م.) رسماً میان روس و انگلیس تقسیم شد و عملاً ۱۱ سال در دست بیگانگان باقی ماند.

انقلاب مشروطه و مجلس شورای ملی

انقلاب مشروطه نمونه‌ای است برای رویدادهای تاریخ معاصر ایران (سقوط رضاشاه، شکست جنبش ملی شدن نفت و حتی «انقلاب سفید»(و اعزام «سپاه دین» به روستاها)، که در نهایت به قدرت یابی ملایان منجر شدند!

آیا با این تجربیات تاریخی نخبگان ایرانی خواهند توانست با روشن‌بینی از وقوع فاجعه‌ای باز هم بزرگتر جلوگیری کنند و  با درایت و دوراندیشی پایه‌های محکمی برای آینده‌ی ایران بنیان گذارند؟ به ویژه نسلی که در جوانی به نیت خدمت به کشور، راهگشای تسلط ضدایرانی‌ترین حکومت بر میهن مشترک ما شد، آیا در دوران پختگی خواهد توانست نامی نیک از خود به یادگار بگذارد؟

مهمترین ویژگی حکومتی سالم، هماهنگی آن با مرحله‌ی رشد فرهنگ اجتماعی است و اگر حکومت اسلامی  بیش از هر حکومت دیگری در جهت مخالف منافع ملی عمل می‌کند، بدین خاطر که نابهنگام‌ترین حکومت دنیا است.

ملایان در دو سده‌ی گذشته از هیچ ترفندی برای قدرت‌یابی چشم‌پوشی نکردند. اما از این غافل ماندند که نردبان قرار دادن اسلام بدین خواهد انجامید که با سرنگونی خود، اسلام را نیز سرنگون خواهند کرد. این انتخابی است که ملایان در برابر جامعه ایران قرار دادند!  بدین دلیل ساده که «احکام اسلامی» را قانون کشوری و ضرورت مسلمانی اعلام کردند و در نتیجه، جانشین واقعی حکومت اسلامی نمی‌تواند از مسلمانان پایبند به اسلام تشکیل شود، وگرنه نخواهد توانست این احکام را لغو کند!

گذار مسالمت‌آمیز از حکومت اسلامی و رسیدن به حکومتی مناسب، بزرگترین وظیفه‌ای است که تا به حال مردم کشوری در برابرش قرار گرفته‌اند. از این‌رو شاید مفید باشد با توجه به بررسی‌های نوینی که درباره ایران باستان صورت گرفته راهی به امروز بیابیم:

ارسطو به هدف ستایش از دموکراسی یونان، که آن را «حکومت آزادگان بر آزادگان»(۱) می‌خواند، تصویری ناراست از ایران به‌دست داد و حکومت هخامنشی را «حکومت یک تن بر انبوه بندگان»(۲) خواند. اما افلاطون منتقد دموکراسی یونانی و هواخواه نظام حکومتی ایران بود! بدین سبب که می‌دید در یونان صاحبان زر و زور براحتی می‌توانند به نام دمکراسی «شهروندان» را فریب دهند. در حالی که شهریار ایران خردمندی است که به انتخاب مَهان بر تخت نشسته و با رایزنی با خردمندان حکومت می‌کند.

امپراتوری ایران در زمان هخامنشیان

به هدف آنکه ببینیم کدامیک حق داشتند، یادآور شویم که امپراتوری ایران از دست کم ۲۳ استان (ساتراپ) با فرهنگ‌های گوناگون تشکیل می‌شد، (مانند کرمان Karmana یا ارمنستان Armina) که هر یک حکومتی مستقل (شاه یا شهربان) داشت. شاهد آنکه حکومت مرکزی از ارتش دائمی برخوردار نبود(۳) و  هر بار در صورت لزوم می‌بایست که شهربانان سپاهی گسیل می‌کردند. این تدبیر تا دوران پایانی ساسانیان در طول بیش از هزار سال ادامه داشت تا آنکه انوشیروان به تقلید از رومیان ارتش مرکزی گرد آورد. از سوی دیگر، شاهنشاه همواره فرمانده‌ی سپاه بود و چون پس از او هرمز چهارم (۵۹۰ـ۵۷۹م.) هنگام نبرد با روم در قصر نشست، سردار سپاه، بهرام چوبینه، بر او شورید و امپراتوری به بحران دچار شد.

برخی از ایران‌دوستان ارسطو را باور کرده‌اند و با اشاره به کتیبه‌ی داریوش بر آن هستند که برای شاهان ایران اوضاع مردم اهمیتی نداشت، زیرا که فقط به لشگرکشی‌های خود فخر فروخته‌اند:

« … (داریوش) پیش از آنکه دلمشغول این باشد که مردم خود او در درون شهرها و دهکده‌های سرزمین خویش چگونه می‌زیند، نخست نگران این است که چند کشور را گشوده و چه اقوامی را بنده‌ی خود کرده و نیزه‌ی سپاهیان او تا کدام دور دست‌های گیتی رفته است…»(۴)

اگر داریوش چنین «جهانگیر مستبدی» بود چگونه جانشین کوروش «قهرمان آزادی و استقلال قوم پارس»(۵) گشته بود؟ وانگهی کوروش نیز خود را چنین ستایش می‌کرد:

«منم «کوروش»، شاه جهان، شاه بزرگ، شاه توانمند، شاه بابـِل، شاه سومر و اَکـَّد، شاه چهار گوشه جهان»(۶)

واقعیت این است که کوروش و داریوش «شاهنشاه» بودند و ساختار امپراتوری وسیع ایران در طول سه سلسله‌ی باستانی ایجاب می‌کرد که «شاهان» در ساتراپ‌ها حکم رانند و شاهنشاه تنها دو وظیفه بر دوش داشته باشد: ۱) سیاست خارجی ۲) حفظ تمامیت ارضی.

بنابراین اگر داریوش از وضع زندگی مردم سخنی نمی‌گوید، بدین سبب که رسیدگی به آن وظیفه‌ی او نبوده است. جالب است که این ساختار پس از اسکندر در امپراتوری سلوکیان نیز برقرار شد و همچنین جمهوری روم پس از تسخیر شمال آفریقا و مرکز اروپا، به امپراتوری بدل گشت. بدین دلیل ساده که برای رومیان دیگر ممکن نبود از پایتخت به سرتاسر این سرزمین‌های پهناور رسیدگی کنند.

از سوی دیگر از آنجا که ابهت شاهنشاه و یا سزار می‌توانست از شورش ساتراپ‌ها و یا حمله‌ی بربرهای اطراف امپراتوری جلوگیری کند، در آن غلو می‌شد و اغلب با تقدیس مذهبی نیز همراه بود. از این نظر جالب است که دو امپراتوری ایران و روم یکدیگر را به رسمیت می‌شناختند و در دوران‌های طولانی از روابط دیپلماتیکی قابل مقایسه با امروز برخوردار بودند. مثلاً تغییرات در مراتب بالا از طریق فرستاده‌ی ویژه آگهی داده می‌شد و در نامه‌های رسمی، شاهنشاه و امپراتور یکدیگر را «برادر» می‌خواندند.(۷) تا بدانجا که سزار Arcadius به سال ۴۰۸م. یزدگرد اول را سرپرست (قیّم) پسرش تعیین کرد!(۸)

گذشته از نبود ارتش مرکزی در امپراتوری ایران، دو امپراتوری از تفاوتی ظاهراً کوچک اما اساسی برخوردار بودند: برخلاف روم پادشاهان ایران نمی‌توانستند جانشین خود را انتخاب و اعلام کنند و هربار با مرگ پادشاه تا توافق سران و مهان بر سر جانشین، امپراتوری دورانی بحرانی را از سرمی‌گذراند. بزرگان کشوری به تناوب سه یا چهار گروه را تشکیل می‌دادند، که در هر یک از آنها شماری از شهربانان، سران هفت خاندان اشرافی (سورن، کارن، مهران و …)، دیوانیان و رایزنان و بالاخره نمایندگان دین و آیین شرکت داشتند.

لحظه‌ی بحرانی یاد شده از این نظر خطرناک بود که کشور همواره در خطر هجوم «تورانیان» (سکاها، هفتالیان و …) قرار داشت و ساتراپ‌های شمال شرقی نیز همواره میان  سرسپردگی به حکومت مرکزی و مدارا با قبایل مهاجم در نوسان بودند. بدین سبب اشکانیان پایتخت را به تیسفون یعنی به دورترین جای ممکن منتقل کردند، تا به هنگام حمله‌ی ترکان فرصت کافی برای تدارک سپاه داشته باشند.

ایران در دوران اشکانیان

بنابراین یافتن شاهنشاهی که هم ساتراپ‌ها را هماهنگ کند و هم سرداری لایق برای سپاه مشترک باشد، برای تداوم امپراتوری امری حیاتی بود؛ وانگهی وجود کاندیدهای پرشماری که هر یک از سوی گروهی از بزرگان پیشتیبانی می‌شد، حتی پس از به تخت نشستن نیز پادشاه را وامی‌داشت همواره لیاقت خود را به اثبات برساند.

این نظام حکومتی از چنان کارایی برخوردار بود که ۱۲قرن در بزرگ‌ترین امپراتوری آن روزگار برقرار ماند و قدرتش در همین بود که با انتخاب لایق‌ترین فرد از میان خاندان شاهی از سویی ثبات امپراتوری را حفظ می‌کرد و از سوی دیگر راه را برای نوآوری در سیاست باز می‌گذاشت. کارایی چنین مکانیسمی چنان بود که حتی گذار سلسله‌ی اشکانی به ساسانی نیز تغییری در آن وارد نیاورد.

«بحران» میان مرگ شاه تا انتخاب جانشین، در واقع پالایش درونی نظام بود، چنانکه عوامل بیرونی (مثلاً شکست از روم) نیز تأثیری بر آن نداشت. شاهد آنکه، اشکانیان در سده‌ی دوم میلادی سه بار از روم (به زمان تراژان، لوکسیوس و سپتیموس) به سختی شکست خوردند و تیسفون به تصرف رومیان درآمد، اما از آنجا که اشکانیان هنوز از پشتیبانی مردم برخوردار بودند، به فرمانروایی خود ادامه دادند، در حالی که آخرین پادشاه اشکانی (اردوان پنجم) با آنکه به سال ۲۱۸م. بر امپراتور روم Macrinus شکست سختی وارد آورد، اما از آنجا که کشاکش با برادرش (بلاش ششم) طولانی شد، بزرگان ایران نجیب‌زاده‌ای از خاندانی پارسی به نام اردشیر را به شاهی برگزیدند، تا به جنگ داخلی پایان داده شود و به همین سادگی، سلسله‌ی اشکانی پس از پنج سده جای خود را به ساسانی داد. نکته‌ی جالب آنکه همین اردشیر خواست نهاد پادشاهی را موروثی کند و بدین خاطر در زمان زندگی، پسرش شاپور را بر تخت نشاند و سکه‌ای با تصویر پدر و پسر ضرب شد، اما «بدعت» او نپایید.

مورد استثنایی دیگر، انتخاب شاپور دوم در کودکی (حتی به روایتی پیش از زایش) است! جالب آنکه او فرزند چهارم پدر بود و پس از آنکه سه برادر که هر یک مورد پشتیبانی گروهی از نجبا بودند مبارزه برای چانشینی را باختند (اولی کشته، دومی کور و سومی فراری به روم) نوبت گزینش پادشاه اینک به گروه چهارم رسیده بود!(۹)

بدین ترتیب درونمایه‌ی نظام شاهنشاهی در مقایسه با امپراتوری‌های هم‌روزگار (مانند روم و چین) از درونمایه‌ی دمکراتیک والایی برخوردار بود. این نکته که شهربانان نیز باید مورد تأیید «حکومت محلی» قرار می‌گرفتند، دامنه‌ی شرکت در امر کشورداری را به ساتراپ‌ها می‌رساند، که هر یک از ساختار درونی ویژه‌ای برخوردار بود. نکته‌ی بسیار جالب در این میان اینکه دموکراسی یونانی در سایه‌ی امپراتوری ایران پدید آمد و رشد کرد! بدین صورت که با بالاگرفتن شورش در میلتوس و ناآرامی در یونان(۵۱۰پ.م)، داریوش، ماردینوس را گسیل کرد. او شورش را خواباند و به خواست مردم یونان، «حکومت جبّاران» Tyrantرا برکنار کرد و در پیامد برکناری جبّاران، دموکراسی در ساتراپ یونان برقرار شد!(۱۱)

از این گذشته آیین مزدایی نیز حق نافرمانی از فرمانروای ناشایست را سفارش می‌کرد. چنانکه بنا به دینکرد(۱۰) پادشاه را باید پشتیبانی کرد مگر آنکه:

۱- از جایگاه خود سؤاستفاده کند، ۲- به ناامنی و خشونت دامن زند، ۳- به دین بهی آسیب رساند.(۱۲)

دیگر آنکه برخورداری پادشاه از فرّه ایزدی او را شامل ویژگی‌هایی می‌کرد که با خدشه‌دار شدن آنها جایگاه او نیز خدشه‌دار می‌گشت. در شاهنامه هم شیوه‌ی «جهانداری»(راه و رسم خردمندانه‌ی کشورداری) و هم چگونگی رفتار ایرانیان در برابر حکومت بازتاب یافته است. از جمله در آن رستم به نمایندگی از ایرانیان، از نهاد پادشاهی پشتیبانی می‌کند، اما سرسپرده‌ی شخص شاه نیست و درباره‌ی هر کاستی «زبان به تندی می‌گشاید و گفتنی‌ها را بی کم و کاست می‌گوید»(۱۳)

همین نکته به خودی خود نشان می‌دهد که دربار امپراتوری اصولاً هیچ‌گاه به‌طور انحصاری زیر نفوذ آیین مشخصی نبود و برای حفظ خود باید جدایی دین از دولت را به‌عنوان پایه‌ی کشورداری رعایت کند. در سرزمینی به پهناوری امپراتوری ایران سرشار از ادیان و مذاهب گوناگون هر روش دیگری نیز محکوم به شکست بود. چنانکه باقر پرهام نشان داده است شاهنامه سند جدایی دین و دولت نیز هست.(۱۴) چنانکه در آن هیچ پادشاهی سرسپرده‌ی آیینی نیست و شکست اسفندیار به‌طور نمادین شکست کوشش برای دخالت دین در «جهانداری» نیز هست.

فراتر از همه، شرکت ایرانیان در امر سیاست، ضرورتی ناشی از آیین مزدایی شمرده می‌شد و هر فرد برخوردار از فرّه ایزدی باید به نیکی پیرامون خویش و در نهایت به بهبود اوضاع میهن می‌کوشید. این نیز منطقی است که حفظ فرهنگ مادی (سدها، قنات‌ها، آبراه‌ها و …) و فرهنگ معنوی (ادبیات، راهکارها، شگرد فنون و اسرار کارها،..) به همکاری و مراقبت مردمانی نیاز دارد که از حقوق و آزادی‌هایی برخوردار باشند و با خرد جمعی و رایزنی گروهی به فرهنگ‌سازی بپردازند.

این نگرش، بنیان اندیشه‌ی ایرانشهری را تشکیل می‌داد که با تسلط اسلام جای خود را به فرهنگ قبیله‌ای داد، که «ذمّ قدرت و تشویق به روی برگرداندن از آن» را در امت می‌نشاند و «به‌جای آنکه ساحت قدرت را ساحتی از تدبیر آدمی برای گردش کار خلق و اداره‌ی درست جامعه بداند، هر فرمانروایی را امربَر ابلیس و طاعت به او را خدمت به شیطان» می‌شمرد.(۱۵)

این نکته را نیز ناگفته نگذارم که چرا چنین امپراتوری سترگی در برابر تهاجم عرب مسلمان از پا درآمد؟ روشن است که هر سیستم سنجیده‌ای نیز از نقاط ضعفی برخوردار است که آن را آسیب‌پذیر می‌کند. از نقاط ضعف امپراتوری ایران همانا قرار داشتن پایتخت در جنوب غربی به دلیل دوری از حملات ترکان بود. پس از آنکه لشگری که از شهرهای نزدیک پایتخت فراهم آمده بود در برابر عرب‌ها شکست خورد و پایتخت ایلغار شد، برای استان‌های مرکزی فراهم آوردن سپاه مشترکی که بتواند در برابر لشگر عرب (که پی‌درپی با نیروهای تازه نفس تقویت می‌شد) ممکن نبود و بدین سبب مقاومت‌های پراکنده‌ی ساتراپ‌ها یکی پس از دیگری از پا در آمد.

اینک اگر از ایران باستان نگاه برگیریم و به ایران امروز بنگریم، می توان به زبان فردوسی پرسید: «گیتی به آغاز چون داشتند/ که ایدون به ما خوار بگذاشتند؟». کدام نظام حکومتی شایسته‌ی مردمانی است که دیروز پیشرفته‌ترین حکومت دنیا را پرداخته بودند و امروز می‌خواهند بر عقب‌مانده‌ترین رژیم در تاریخ ایران غلبه کنند؟

طرفه آنکه، بر خلاف تصور، در شاهنامه نه «الگوی آرمانی شهریاری»(۱۶)، بلکه جایگاه واقعی شهریار بازتاب یافته است. بنابراین پرسش بالا را به درستی باید چنین بیان کرد، که تداوم فرهنگی ایران در دوران نوین به سوی کدام نظام حکومتی می‌تواند باشد؟

آنچه مسلّم است، نهاد حکومت در ایران را نمی‌توان بدون توجه به پیشرفت‌های بشر در دوران نوین و گسترش دموکراسی تعیین کرد. از سوی دیگر، تسلط ویرانگر حکومت اسلامی در چهار دهه‌ی گذشته و ریزش مدنی جامعه، متأسفانه اجازه نمی‌دهد که «گوهر شهریاری برآیند روند رشد آزادانه‌ی جامعه‌ی مدنی»(۱۷) باشد.

بدین سبب باید مانند کشورهایی که بر رژیم توتالیتر غالب آمدند، نخست حکومتی دموکراتیک و شایسته برقرار گردد و سپس با کسب اعتماد و تجدید پیمان، از همه‌ی ایرانیان کسب مشروعیت کند. بنابراین حکومت آینده‌ی ایران باید از نظر ساختاری دموکراتیک‌ترین شکل ممکن باشد. خوشبختانه در نیم قرن گذشته در ده‌ها کشور در شرق و غرب عالم حکومت‌های دموکراتیک برقرار گشته و سیستم دموکراسی پارلمانی به چنان دقت و رشدی رسیده که دیگر به‌صورت «استاندارد جهانی» درآمده است.

فراتر از شالوده‌ی دموکراتیک، هر حکومتی به نهادی نیاز دارد که بازتاب هویت فرهنگی و نماد یکپارچگی کشور باشد. نهاد ریاست جمهوری در شماری از کشورها (مانند هند و آلمان..) و جایگاه پادشاه در اکثر دموکراسی‌های دنیا نشان از ضرورت چنین نهادی دارد.

اگر قانون اساسی مشروطه خواستار «سلطنت» پادشاه بود و این خواسته با توجه به ضعف جامعه، نابهنگام و منجر به قدرت‌یابی بیشتر متولیان اسلام شد، اینک چنین نهادی به هنگام و ضروری است. از جمله، زیرا که با توجه به آسیب‌های حکومت اسلامی بر هویت ملی ایران، نهادی که بیانگر تداوم و هویت فرهنگی باشد از اهمیت بسیاری برخوردار است. این نهاد  باید از سویی، تداوم نهاد شهریاری (پیش از مسخ آن در دوران اسلامی) باشد و از سوی دیگر چهره‌ی ایران نوین و مدرن را نمایندگی نماید.

بنا بر فلسفه‌ی ایرانشهری در هر انسانی فرّه ایزدی نهادینه است. چنین جایگاهی همانست که او را در دنیای مدرن از حقوقی خدشه‌ناپذیر برخوردار می‌کند. یکی از این حقوق همانا فرصت و امکان برابر برای رسیدن به هر مقامی است. از این‌رو، صرف‌نظر از آنکه وراثت پادشاهی با بدیهیات عقلی و علمی مخالف است، به‌ خودی خود سرشت دموکراتیک جامعه را خدشه‌دار می‌کند. بنابراین تنها جایگزین بهنگام و بخردانه در ایران، دموکراسی پارلمانی و در ورای آن پادشاهی انتخابی است که وظیفه‌ی والای نمایندگی هویت ایرانی و تحکیم همبستگی ملی را بر عهده داشته باشد.

شگفت‌انگیز است که ایرانیان امروز از دستیابی به چنین افق روشن و آلترناتیو بدیهی ناتوانند و علت آن را باید در تداوم دو ایدئولوژی اسلامی و چپ دانست که بخش بزرگ جامعه ایران را از درک منافع آنی و آتی خود باز می‌دارد.

باید اعتراف کرد، که در پیامد چهار دهه حکومت اسلامی، جامعه ایران بزرگترین سرمایه‌ای که ملتی را شایسته چنین نامی می‌کند از دست داده است و آن «اعتماد» است. مادامی که مردمی از اعتماد به هم ناتوان باشند از نزدیکی و همبستگی نیز بازمی‌مانند، تا چه رسد که بخواهند برای رسیدن به هدفی پیمان بندند.

بنابراین بازسازی اعتماد تنها قدم واقعی در لحظه‌ی حاضر است. اما برای برداشتن این گام از کجا می‌توان آغازید و کدام سرمایه‌ی معنوی را می‌توان به‌کار گرفت؟

 به نظر می‌رسد که تنها سرمایه‌ی معنوی ایرانیان در لحظه‌ی حاضر اعتمادی است که به نخبگان ایرانی (اندیشمندان، هنرمندان، دانشمندان و …) داریم. ایرانیانی که به سبب خدمت به فرهنگ ایران مورد مهر و اعتماد میهن‌دوستان قرار دارند. هر ایرانی با نام و اثر نامداران پرشماری در سپهر هنر، در عرصه‌ی اندیشه و در زمینه‌ی دانش اجتماعی و سیاسی آشناست و آنان را میهن دوستانی قابل اعتماد می‌شناسد.

از آن سو، وظیفه‌ی عاجل نخبگان ایرانی است که آبرو و خوش‌نامی خود را برای نزدیکی و همفکری با دیگر میهن‌دوستان صرف کنند و آگاه باشند که بدون چنین کوششی جامه‌ی فضیلت آنان در تاریکی امروز رنگی ندارد و در این «شب تیره» تنها با آویختن به «اعتماد و هم‌دلی» جای «تیرهای زهر» مرهم خواهد یافت.(۱۸)

در لحظه‌ی حاضر کسی تصویری از راه رسیدن کشور به ثبات و پیشرفت ندارد، اما با اعتمادسازی، در میان ایرانیان نیز خرد جمعی برخواهد شکفت و راه فردا را گام به گام روشن خواهد کرد. نخستین گام در راه بهبود کشور هماهنگی و تفاهم نخبگان است و با رسیدن به آن درک خواهد شد که حقیقت در هر امری در زمان مشخص یکی است و می‌تواند به رأی مشترک بدل گردد. ممکن است که امروز هیچ‌یک از نخبگان ایرانی نتواند برای دردهای جامعه ایرانی نسخه‌ای بپیچد، اما خرد جمعی موهبتی است که به کمک آن نخبگان ایرانی نیز خواهند توانست کشور را سیمرغ‌وار ‌هدایت کنند.

ایرانیان مبتکر بسیاری نهادها و پدیده‌هایی بوده‌اند که اگر زنده شوند، می‌توانند به پیشرفت فرهنگ جهانی کمک کنند. از سوی دیگر، ما نیز می‌توانیم از دیگران بیاموزیم. از جمله، این درس را که ملت آمریکا را به بزرگترین ملت جهان بدل ساخت:

«نپرسید کشورتان چه می‌تواند برای شما بکند، بلکه بپرسید شما چه می‌توانید برای کشورتان بکنید.»(۱۹)

پی‌نوشت:
۱- باقر پرهام، جامعه و دولت، نشر فرزان، ۱۳۷۸، ص ۱۴
۲- همانجا، ص ۱۳
۳- «گارد جاویدان» که فقط هرودوت در اوایل هخامنشیان گزارش کرده، نه سپاه جنگ، بلکه گارد محافظ بوده است. وانگهی ایران در شرق و غرب با دو دشمن کاملاً متفاوت روبرو بود و با سپاهی یکسان نمی توانست با هر دو مقابله کند.
۴- باقر پرهام، جامعه و دولت، نشر فرزان، ۱۳۷۸،، ص ۳۵
۵- همانجا، ص ۶۰
۶- استوانه کوروش، سطر ۲۰
۷- Karl Güterbock,  Byzanz und Persien in ihren diplomatisch-völkerrechtlichen Beziehungen, Guttentag , Berlin 1906  s. 11 u.22
۸-Henning Börm, Kontinuität im Wandel,  Monarchische Herrschaft im Altertum, Berlin: Oldenbourg 2017, pp.556
۹- ebd. Pp.556
۱۰- ebd. Pp.549
۱۱- باقر پرهام، جامعه و دولت، نشر فرزان، ۱۳۷۸،، ص ۲۷٫
۱۲- این نه بدین معنی که شاه از دین دیگری پشتیبانی نکند. مثلاً یزدگرد اول به مسیحیان آزادی و رسمیت بخشید، اما هنگامیکه بدستور اسقف تیسفون، آتشکده ای ویران شد، آنان را گوشمالی داد.
۱۳- باقر پرهام، با نگاه فردوسی ـ مبانی خرد سیاسی در ایران، نشر مرکز، ۱۳۷۷، ص ۱۰۲٫
۱۴- همانجا، ص ۱۱۱٫
۱۵- همانجا، ص ۱۱۲٫
۱۶- همانجا، ص ۱۱۱٫
۱۷- همانجا، ص ۱۱۳٫
۱۸- اشاره به سروده‌ی نیمایوشیج: «وای بر من!»
۱۹-  جان. اف.کندی ۱۹۶۱م.

لینک کوتاه شده این نوشته:
https://kayhan.london/fa/?p=107123

32 دیدگاه‌

  1. مهم نیست

    اقای مخملباف اخیرا برای شاهزاده پهلوی نامه سرگشاده فرستاده اند ؟!
    بسیاری از مبارزین سیاسی قدیمی که اقای مخملباف در مقابل انها باید لنگ بیاندازد ، امروزه دست به عصا و با احتیاط بسیار عمل میکنند ،زیرا بیشتر هوادارانشان از بابت گول خوردن انها از ملاها بدون توجه به سابقه و نقش مخرب اخوندها در انقلاب مشروطه و ملی کردن نفت ، دلخور میباشند !
    جناب مخملباف از کجا معلوم که حرف و دیدگاه امروز شما پس از سالها سینه زدن در زیر علم و کتل ملاها و ساختن فیلمهایی چون توبه نصوح همچون گذشته ، اشتباه از اب در نیاید که کاسه داغتر از اش شده اید ؟!

  2. مهم نیست

    روانشاد احمد کسروی :
    بدهی ملت به ملاها از بابت واگذاری حکومت ، تسویه حساب گردید .
    مطلع باش که این جانوران مفت خور ،اموزگار کسانی چون عمر تازی و مغول و چنگیز و تیمور و… می باشند؟!
    اظهار نظر کارشناس ارشد وزارت خارجه روسیه که در مصاحبه چند روز قبلشان گفته اند که حفظ حکومت جمهوری اسلامی ایران برای فدراسیون روسیه جنبه حیاتی دارد ، مرا به فکر انداخته است ؟!
    وی میگوید حذف ایران یعنی محاصره روسیه توسط امریکا و اروپا و عدم صدور نفت و اغاز فروپاشی روسیه !
    هر چه جلو تر میرویم یقین به مطالب کتاب رفیق ایت الله نوشته محمد علی فخراور جدی تر میگردد.

  3. حسین

    درود بر اقای فاضل غیبی. متاسفانه مقاله ای به این کیفیت مورد علاقه رسانه های مسلط مثل بی بی سی و رادیوفردا قرار نمی گیرد چون منافع غرب در بقدرت رسیدن گروه های چپ می باشد. همیشه برای من سوال بوده که چرا بی بی سی جولانگاه گروه های چپ و مثلا ضد غربی است و شاهزاده رضا پهلوی که مشکلی با غرب و شرق ندارد هیچ جایی در این رسانه ها ندارد.

  4. no name

    وقتی مصدق فکر میکرد که مثل گاندی میتواند با انگلیس قدرتمند طرف شود و نفت این “طلای سیاه”را ملی کند,ولی آنها برای مملکت ما نسخه دیگری پیچیده بودند. آمریکایی ها ,انگلیسی ها, آیت الله کاشانی, ملا خمینی, شاه و اشرف در میز گردی به تفاهم رسیدند و تصمیم گرفتند که اول روی مصدق را کم کنند و بعد قدرت مملکت را به شاه و ملا خمینی سپردند (و در گوش شاه گفتند اگر پاتو از گلیمت درازکنی این آخوند را به جای تو میگذاریم ولی گویا ایشان توجهی به ان نکردند) و این شد آخر و عاقبت سیاه مملکت ما ……ادامه

  5. no name

    این نسخه دقیق و حساب شده اجرا شد و ۴۰ سال است که ادامه دارد و (۲۰۴۰ سال بی ارزش شدن نفت) دیگر هم ادامه خواهد داشت ,نفتی که شاه میخواست بالای ۱۰۰-۱۵۰ $ فروخته شود با این سیاست شد تقریبا ۱۵$(آنهم در مقابل خرید اسلحه و مواد غذایی وووو) هم فکرش را کرده بودند فقط این آخوندها و اسلام میتواند تمامی منطقه را به جنگ و آشوب بکشد, از آنجایی که “مرگ یکی نون دیگریست” , و چون مسلمانها نمیتونند در کنار هم زندگی کنند باید جنگ بین آنها انداخت و جمییعتشان را کم کرد و آخرین هدف فراری دادن بهترین ها و سرمایه داران ,به این میگن “برد برد برد ……

  6. ناشناس

    “به ویژه نسلى که در جوانى به نیت خدمت به کشور” ایا چریک شدن نسل جوان ۵٧ خدمت به کشور بود؟؟!! تا کى مغلطه بازى؟

  7. no name

    نتیجه و نظر من! ما چه بخواهیم چه نه,چه دوست داشته باشیم چه نه, آنهایی که برای ما نسخه میپیچند و تصمیم میگیرند نقشه هایی دارند که بدون خواسته های ما اجرا خواهد شد,از این رژیم حد اکثر استفاده را خواهند کرد و بعد یک نسخه “بهتر” خواهند پیچید. آنوقت دیگر برای ما خیلی دیر شده ومملکت ما چیزی شبیه سوریه,عراق,لیبی,یمن وووو خواهد شد.ما توانایی اتحاد و بیداری و رهایی از این مذهب نفرین شده را نداریم و محکوم به فنا هستیم.

  8. Farid

    ۱
    جریان ازادیخواهانه و ضد دیکتاتوری مردم ایران از ۱۴۰ سال پیش شروع شد ولی هربار توسط آخوندها سرکوب شد..
    نوری در انزمان با بپا کردن درخواست حکومت مشروعه در نهایت باعث سرکوب آزادیخواهان و برگشت دیکتاتوری و تقسیم کشور توسط روسیه و انگلیس شد!.
    در ۱۳۳۰ کاشانی با همکاری با کودتا گران (ملاقات با سفیر امریکا – طبق اسناد منتشره توسط حکومت امریکا) در مقابل مصدق ایستاد تا به شکست حرکت ملی مردم ایران شود و به ترور فاطمی توسط فداییان اسلام و تبعید مصدق انجامید.

  9. Farid

    ۲
    در سال ۵۷ نیز آخوندها بر موج نا رضایتی مردم سوار شدند و با سرکوب و ترور مردم بحکومت فساد ادامه داده و باعث جنگ و بمب و موشک و حمله بسفارتها و بباد دادن میلیاردها پول و ورشکستگی کشاورزی و صنعت و خشکی رودخانه ها و دریاچه هاو….شدند. در این مدت میلیاردها باج به کشورهای اروپایی و چین و روسیه دادند و نفت را ارزان نگاه داشتند تا پشتیبانشان باشند….

  10. Farid

    ۳
    ولی بدانند عاقبت مبارزه مردم به برقراری دموکراسی و حکومت پارلمانی و حکومت عقل و برنامه ریزی و جدایی دین خواهد انجامید.
    نمونه : تونس پس از خیزش مردم و لهستان پس از کمونیسم وژاپن پس از جنگ نمونه های خوبی برای امکان گذر از حکومت دیکتاتوری به حکومت دموکراسی و پارلمانی باحضور همه گروههای سیاسی در انتخابات آزاد با نظارت مردمی میباشند .

  11. ناشناس

    تمام این نامه مخملباف یک حقه بازى و دروغ گویى مطلق است این شخص مثل بسیارى از انقلابیون یک بیمار و در عین حال فریبکار هست. مردک با پر رویى تمام میگوید شما فقط چند هزار طرفدار دارین خب مردک اگر طرفداران پادشاهى اینقدر کم هستند پس چرا اینقدر نگرانى و شارلاتان بازى در میارى. این نامه تک تک خط هایش جواب هاى محکمى دارد .

  12. ناشناس

    ایده پادشاهى انتخابى بسیار جالب و قابل توجه هست میتواند تو دهنى محکمى به امثال محسن چریک باشد. از صد تا جمهورى هفتاد تاش دیکتاتوری است بسیارى از جمهورى ها یا موروثى اند یا دیکتاتورى و اتفاقا جمهورى هاى دیکتاتورى بسیار خشن تَر و فاسد تَر هستند تمام آفریقا و امریکاى مرکزى و جنوبى جمهورى هستند یک دمکراسى درست و حسابى در انها نیست میگوید از أفغانستان بیاموزیم أفغانستان که از زمانیکه ظاهرشاه رفت بدبخت شد پادشاهى یک بازدارندگى در برابر اسلامگرایى و کمونیسم داشت در عراق و لیبی هم همینطور عراق هم از وقتى پادشاهى رفت و همپالکى هاى بعثى شان أمدند بدبخت شد

  13. سیاوش

    اگر در فردای آزاد سازی میهن دوباره بامماشات و بسادگی از روی جنایات هولناکی که ملایان وسرکردگان حکومت اسلامی دراین کشورمرتکب شده اند گذشته شود خطربازگشت آن آیندهٔ ایران را تهدید میکند. آلمانیها وفرانسویها پس از شکست رژیم نازیسم که مانند اسلامیسم در ایران به تاریخ وفرهنگ درخشان این کشورها صدمات جبران ناپذیروارد کرده بود ازمدارک و شواهد تبهکاریهایشان موزه ها ساختند و شرح تبهکاریهای آنرا جزو برنامه های آموزشی مدارس نمودند تا درآینده باردیگر شهروندان این کشورها بدام چنین ایدئولوژیهای جنایتکارگرفتار نشوند.

  14. ب.م

    راست میگه نوشته ” براى چند هزار طرفدار سلطنت …” خب اگر هواداران پادشاهى چند هزار تا هستن تو چه مرگته نگران چى هستى.
    تو این چهل سال مخملباف و اوباش همدستش اینقدر حساب دو دو تا چهار تا رو واسه مردم ساده لوح با دیفرانسیل و انتگرال حل کردن که دیگه مخاشون ارور داده نمیدونن سرشونو به کدوم دیوار میخوان بکوبن.

  15. Persian Sun

    ‫۱- ایرانیان همه دارند با گذشت زمان به نتیجه میرسند که پادشاهی مشروطه بهترین نظام هویتی * ایرانی * برای ایران است . هم همه فارس های فارسی زبان ، هم فارس های زبانهای دیگر را قیم شده ( به خود در آینه نگاه کنید ) ، هم معتقدین شعه غیر فرقه ای ، هم فرقه ای های سر در خود ، هم معتقدین سنی ، هم مسیحی ها ، هم مسیحی شده ها ، هم بقیه ادیان فرقه ای ، هم نو فکران نوین ، هم از روشن ! فکران در گذشته گند زده ،

  16. Persian Sun

    ۲- و از همه مهمتر ، خیل جوانان دانش آموخته امروز ، همه و همه به نتیجه رسیده اند که پادشاهی مشروطه آینده هویت ایران خواهد بود . موضوع اگر و اما نیست ، موضوع این است که کی ، و با چه هزینه ای . پاینده ایران

  17. As Iranians said: against Russian Imperialism, Monarchist, and free of Arab world issues

    نتیجه استعمار روسیه
    این همه جنایت برای یک پایگاه نظامی طرطوس کنار مدیترانه تا روسیه از آنجا خنجرش را در قلب جهان فرو کند
    هزینه آنرا هم ملاها میدهند چون به جای سیاست و خرد ورزی رفته اند دنبال مشتی مارکسیست روسی و چند تا مارکسیست اسلامی روسی ! مشتی خرافه ایدیولوژیکی را از لنین و استالین گرفته اند ، اسمش را گذاشته اند راهبرد استراتژیکی و راهبرد تا کتیکی !
    خنده دار اینکه خود روسیه و ویتنام و کوبا هم به این مزخرفات باور ندارند
    اما خبر خوش جاسوس پوتین در رادیو فردا بلاخره با تیپا اخراج شد .

  18. لوئی شانزدهم/ کایزر ویلهلم

    دوره شاه و شاهپرستی در سال ۵۷ به اتمام رسید. فقط جمهوری (باند قرمز در وسط، سفید در پائین)

  19. سوفسطی

    // درونمایه‌ نظام «شاهنشاهی» در مقایسه با امپراتوریهای هم‌ روزگار از درونمایه‌ «دمکراتیک» والایی برخوردار بود !!!

  20. آزاد

    جنگهای استقلال امریکا تلاشی بود در جهت رهائی از «شاهنشاهی» انگلیس و بنای یک جمهوری (با حمایت «جمهوری» فرانسه). کانادا در همسایگی هنوز سلطنتی است. درست است که ملّایان جمهوری ایران را مصادره کردند ولی این توجیهی برای بازگشت به گذشته نیست (انحراف از مسیر، بازگشت به عقب (نقطه پیش از شروع) را موجه نمی کند)

  21. هوشنگ

    امپراتوری «پارس» ، تهاجم عرب مسلمان، حملات ترکان … به کجا چنین شتابان؟! فقط سه چیز: Iran (کشور)، Irani (ملیت، دقیقا با همین املا) و Persic (زبان، دقیقا با همین املا) .

  22. جمهوری (فدرال)

    فکر می کنید که آذری ها شاهنشاهی را قبول می کنند؟ هرگز! البته شما به آنها می گوئید ترک-زبان ! (عرب-زبان هم گویا جدیدا مد شده)

  23. رضا

    هرگاه مصر (نه «قبط» Egypt) به نظام فراعنه بازگشت، مطمئن باشید ایران هم “پارس” خواهد شد.

  24. کدام شاه؟

    گویا نویسنده مقاله بدجوری در اعماق تاریخ گیر کرده است. واقع بین باش. (از فرانسه و آلمان (و امریکا) یاد بگیر

  25. پیمان

    تجربه نشان داده که چپ ها و اسلامیست ها فقط به درد اپوزیسیون (نقد دولت، فعالیت های رسانه ای و ..) می خورند نه مدیریت کلان و کشورداری. (وجودشان لازم است ولی در جای خود و به اندازه؛ مثل نمک)

  26. درباره نقشه ها

    خلیج مکران در اولی «دریای عرب» و دومی «عمان» نوشته شده [از لحاظ تاریخی دریا/خلیج عربی همان است که امروزه red sea نامیده شده (بین حجاز و مصر) و در عوض نام دریای بین هند و یمن Mare Erythraeus بوده (:بحر احمر). فکر کنم باید برای انگلیس دوباره صلواتی نثار کنیم. (در ادامه زبان «دری»/bbc فارسی)

  27. مخملباف و دوستان

    رژیم کنونی حاصل دسترنج خود ایشان است، پس لطفی بفرمایند و «خنّاق» پیشه کنند. نامه سرگشاده شون رو هم بدهند به «نگهبان سفارت سوئیس».

  28. سیاوش

    یک ایدئولوژی حکومتی توتالیتر انسان ستیزرا «دین» نامیدن وآنرا بر کشوری مسلط نمودن نتیجه اش این میشود که مخالفان را در میدان های عمومی با جرثقیل بدارمی آویزند و میهن پرستان را بجرم «محاربه با خدا» تیر باران میکنند.
    خمینی هروقت که از لزوم «جدائی دین از حکومت» در میان مردم میشنید ناله میکرد که «اسلام در خطراست» ! ولی توضیح نمیداد چطوریک «دین » واقعی که بر پایهٔ «ایمان» قلبی استوار است میتواند مانند یک «حکومت » منفور در خطرسقوط باشد

  29. فریبرز-ب.م

    جناب کدوم شاه یعنی ژاپنی ها سوئدی ها نروژی ها دانمارکی ها بلژیکی ها هلندی ها و اسپانیای ها که پادشاهی پارلمانی دارن در اعماق تاریخی گیر کردن جالب که در صدر لیست پیشرفته ترین مدرن ترین و مرفه ترین کشورها هم قرار دارن. شگفتا
    همین الان چند تا جمهوری اسم بیارم که از صد تا حکومت هارون الرشید و تیمور لنگ بدترن.

  30. Farid

    – محمد جواد ظریف از مهمانان ثابت مهم‌ترین کنفرانس امنیتی جهان – مونیخ – است.!!!?
    – در نشست شورای حقوق بشرسازمان ملل در ژنوسویس، علیرضا آوایی، وزیر دادگستری جمهوری اسلامی – مسول کشتار دهها زندانی سیاسی – شرکت و سخنرانی کرد!!
    شرم بر دولتهایی اروپایی .
    اینها متخصص ایجاد نا امنیتی در منطقه و کشتار و سرکوب مردم بجان امده ایران هستند.

  31. faryad

    بنا‌ به گزارشهای دریافتی جواد خمیس آبادی، از دراویشی است که از شب ۳۰بهمن ناپدید شده است. وی از جمله دراویشی است که تصویرش در ویدیوی کتک زدن دراویش بازداشتی در شب ۳۰بهمن دیده می‌شود. جواد خمیس آبادی تهیه کننده، فیلمنامه نویس و مستندسازی است که بعد از دستگیری تا کنون از وی اطلاعی در دست نیست!.

دیدگاه خود را درباره این مطلب با ما و دیگران در میان بگذارید (حداکثر ۱۰۰۰ کاراکتر):