ساموئل (پیمان) سلاحی – در یک روز داغ تابستانی در تهرانِ آینده، رباتهای نظامی آمریکایی در خیابانها رژه میروند. دوربین از نگاه یک خبرنگار آمریکایی ما را به قلب «نظم نوین جهانی» میبرد. این صحنه آغازین فیلم RoboCop (2014) است. شاید در نگاه اول، صرفاً بخشی از یک فیلم علمی- تخیلی باشد، اما در واقعیت، بخشی از یک جریان سازمانیافته در سینمای آمریکا است که برای بازسازی تصویری از جهان، تهدیدها و قهرمانها ساخته شده است.
بله، سینما سرگرمکننده است. اما اگر پای پنتاگون وسط باشد، این سرگرمی رنگ سیاست و امنیت میگیرد.
ارتشی که فیلمنامه مینویسد
طبق افشاگریهای اسناد رسمی، وزارت دفاع آمریکا (پنتاگون) طی دهههای گذشته در تولید بیش از ۲۵۰۰ فیلم و سریال تلویزیونی نقش مستقیم داشته است. این همکاریها نهفقط در حد مشاوره نظامی یا تأمین تجهیزات، بلکه تا بازنویسی فیلمنامهها، حذف دیالوگها و اعمال نفوذ در شخصیتپردازی پیش میرود.
سینمای آمریکا با پول، تجهیزات و تأییدیه پنتاگون میتواند به پایگاههای نظامی واقعی دسترسی پیدا کند. اما به چه قیمتی؟ به قیمت حذف هرگونه روایت انتقادی از جنگ، ارتش، و سیاست خارجی ایالات متحده.
وقتی سیاست در سایه داستان شکل میگیرد
یکی از نمونههای قابل تأمل، سریال تلویزیونی ۲۴ است؛ جایی که در فصل چهارم (سال ۲۰۰۵) رئیس جمهوری با نام «حسن» از یک حکومت اسلامی– شباهت قابل توجه به رژیم ایران – در حال مذاکره با ایالات متحده است. نکته جالب؟ سالها بعد، حسن روحانی رئیس جمهوری اسلامی ایران شد و با آمریکا وارد مذاکره هستهای شد. آیا این صرفاً تصادف است؟ یا مهندسی ذهنی و روانی مخاطب از پیش آغاز شده بود؟
در Homeland، آمریکا دائماً با تهدید تروریسم از داخل و خارج مواجه است. اسلامگرایان در مظان اتهام دائمیاند. ترس، سوء ظن و شک بر فضای داستان حاکم است. سریالی که با همکاری رسمی سازمان «سیاه تولید شده، نمونهای کامل از «سرگرمی امنیتی» است.
حتی در House of Cards – آنچه به ظاهر سریالی انتقادی از فساد در واشنگتن است– رابطه میان دولت، سازمانهای اطلاعاتی و رسانهها- با ظرافتی خاص نمایش داده میشود: فساد عادیسازی میشود، عملیات مخفی مشروع جلوه مییابد، و «دشمن خارجی» همواره در سایه حاضر است.
RoboCop، تهران، و پیشنمایش یک اشغال
در فیلم RoboCop (2014) پانزده دقیقه اول را باید چندبار تماشا کرد. تلویزیون آمریکایی در فیلم، گزارش زندهای از تهران پخش میکند؛ جایی که رباتهای نظامی در حال برقراری «امنیت» هستند. کودکان ایرانی در مقابل اسکنرهای الکترونیک قرار میگیرند. تصویری که همزمان هیجانانگیز و ترسناک است: «اگر ایران را اشغال کنیم، تکنولوژی ما همه چیز را تحت کنترل میگیرد.»
این فیلم نهتنها حمله نظامی را قابل تصور میکند، بلکه آن را مدرن، سریع و مؤثر جلوه میدهد؛ بدون خون، بدون شورش، بدون مقاومت.
سرگرمی یا مهندسی افکار عمومی؟
بررسی مستند Theaters of War نشان میدهد که پنتاگون و سیا، طی دهههای گذشته به تدریج بخشی از صنعت سینما را به بازوی پروپاگاندای نرم تبدیل کردهاند. حمایت مالی و تجهیزاتی در ازای کنترل محتوای روایی. قهرمانان آمریکایی در جنگها پیروز میشوند، دشمنان شرقی عمدتا اسلامگرا هستند، و سیاستهای خارجی آمریکا مورد نقد بنیادین قرار نمیگیرد.
پشت این همکاریها هدفی روشن نهفته است: آمادهسازی روانی جامعه برای پذیرش جنگها، عادیسازی مداخلات، و افزایش محبوبیت ارتش.
وقتی روایت، جای واقعیت را میگیرد
در عصری که تصویر بر واقعیت غلبه دارد، سینما تنها بازتابدهنده نیست؛ سازنده واقعیت است. وقتی میلیونها نفر سریالی مثل Homeland یا فیلمی مثل RoboCop را تماشا میکنند، ذهنشان با الگوهای خاصی تنظیم میشود: چه کسی تهدید است؟ چه کسی قهرمان است؟ و چه اقداماتی «قابل قبول» تلقی میشود.
جمعبندی: پردهای که از پشت آن جهان را میسازند
پنتاگون دیگر فقط با جنگهای واقعی جهان را شکل نمیدهد؛ بلکه با روایتهای سینمایی نیز ساختار ذهنی مخاطب را شکل میدهد. از سکانسهای تماشایی گرفته تا دیالوگهای کوتاه اما پرمفهوم، همه چیز هدفمند است.
پس دفعه بعد که نشستهاید و فیلمی «اکشن» با قهرمانان نظامی آمریکایی میبینید، از خودتان بپرسید:
چه کسی این داستان را نوشته؟
و چرا دقیقاً اینگونه؟
*ساموئل (پیمان) سلاحی دانشآموخته روانشناسی و مدیریت در دانشگاه شیراز
منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر:
*مستند Theaters of War، ساخته Roger Stahl
*کتاب Reel Power نوشته Matthew Alford
*مقاله Tanner Mirrlees، «نظامیسازی سینما و تلویزیون»
*تحلیلهای رسانهای درباره Homeland، House of Cards، RoboCop (2014)
