مهدی نوذر – کمتر چهرهای در تاریخ ایران به اندازه رضاشاه پهلوی گرفتار سوءتفاهم زمانه خود شده است. روزی که او تبعید شد، عدهای در خیابان شادی کردند؛ غافل از اینکه بسیاری از اقداماتی که به چشمشان «ظلم» یا «دخالت» آمده بود، پایههای ایران مدرن را میساخت.
۱- سربازی اجباری
اجرای خدمت نظام وظیفه، جامعهای را که قرنها از ساختار حاکمیتی مدرن بیبهره بود، شوکه کرد. چیزی که امروز طبیعی و ضروری است، آن زمان دخالت بزرگ دولت در زندگی مردم به نظر میرسید.
۲- مدرسه به جای مکتب؛ و فرستادن دختران به کلاس درس
رضاشاه مکاتب سنتی را کنار گذاشت و آموزش مدرن را جایگزین کرد. بزرگترین جنجال اما فرستادن دختران به مدرسه بود؛ اقدامی که بخشی از جامعه سنتزده آن روز «فساد» میپنداشت. امروز همان کار، بدیهیترین اصل جامعه شده است.
۳- اصلاح مالیات؛ ضربه به جیب ثروتمندان، اعتراض در میان مردم
برای نخستین بار نظام مالیاتی منظم شکل گرفت. طبقات پردرآمد، که سالها از مالیات گریخته بودند، مخالفت کردند و نارضایتی را به میان مردم پخش کردند. در حالی که امروز میدانیم مالیات، ستون اصلی هر کشور توسعهیافته است.
۴- پایان دادن به خانسالاری
رضاشاه نظام خان و خانبازی را برچید؛ ساختاری که نسلها بر جان و مال مردم سایه انداخته بود. اما جامعهای که به زیستن زیر سایه خانها عادت کرده بود، در برابر این تحول مقاومت کرد.
۵- حجاب؛ یکی از جدیترین چالشهای اجتماعی زمان رضاشاه
حجاب نیز یکی از موضوعات پرتنش دوران رضاشاه بود. به فرمان او مقرر شد زنان از حجاب سنتی فاصله بگیرند و در جامعه با چهره آشکار حاضر شوند. این اقدام با مخالفت شدید روحانیون و بخشی از عامه مردم روبهرو شد؛ جامعهای که هنوز از سنتهای دیرینه جدا نشده بود.
اما امروز، وقتی از فاصله صد ساله به آن تصمیم نگاه میکنیم، میبینیم بسیاری از کشورهای منطقه که زنانشان مانند زنان ایرانی در پستوها زندگی میکردند، با آزادی پوشش توانستند وارد عرصههای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی شوند و مسیر پیشرفت را طی کنند.
افزون بر آن، در آن دوران ترورهای سیاسی متعددی توسط افرادی انجام میشد که با چادر و نقاب خود را پنهان میکردند. همین مسئله رضاشاه را بر آن داشت که برای امنیت اجتماعی، پوشیه و نقاب را ممنوع کند.
امروز روشن است که این سیاست با تمام سختیهایش گامی در جهت مدرنسازی جامعه و حفظ امنیت عمومی بود.
و شگفتی تاریخ…
پس از انقلاب ۵۷ ، بسیاری از همان مخالفان قدیمی اعتراف کردند که اقدامات او بنیادین، ضروری و سازنده بود.
همین است قانون نانوشته تاریخ:
ملتها گاهی دیر میفهمند، اما حقیقت دیر یا زود از زیر خاکستر سوءتفاهم بیرون میزند.
امروز، یک قرن بعد، نام رضا شاه نه با شعارهای زمانهٔ خود، بلکه با نقشی که در ساختن ایران نوین داشت، زنده مانده است.
رضاشاه روحت شاد…
