ژان-نوئل بارو وزیر خارجه فرانسه در دیدار با عباس عراقچی وزیر خارجه جمهوری اسلامی که در پاریس انجام شد، از ایران خواست تا همکاری کامل با آژانس بینالمللی انرژی اتمی را «فوری» از سر بگیرد اما همچنان مقامات تهران علیرغم فشارهای بینالمللی اجازه بازدید از تأسیسات اتمی [فردو، اصفهان و نطنز] را که در جنگ ۱۲ روزه بمباران شده بودند به بازرسان آژانس نمیدهند.
خبرگزاری فرانسه هفتم آذرماه ۱۴۰۴ در گزارشی نوشت جمهوری اسلامی ایران وارد یکی از سختترین مقاطع تاریخ خود شده است. ائتلافهایی که طی سالها در منطقه ساخته بود در حال فروپاشیاند، تحریمهای غرب بازگشتهاند و رقبایش در حال پیشرویاند. در همین گزارش تأکید شده است در حالی که حکومت ایران تلاش میکند شرکای خود را حفظ کند اما، درمییابد که قدرتش تا چه حد کاهش یافته است.
در مقدمه این گزارش آمده، اگرچه جمهوری اسلامی ایران دههها با انزوای بینالمللی زندگی کرده -از اشغال سفارت آمریکا در ۱۹۷۹ تا جنگ طولانی با عراق در دهه ۱۹۸۰- اما ناظران میگویند فشارهای کنونی ماهیتی کاملاً متفاوت دارند. اتحادهای قدیمی حکومت [محور مقاومت] در حال ازهمگسیختناند و جمهوری اسلامی در منطقهای با سرعت در حال تغییر، برای حفظ جای پای خود تقلا میکند.
نقطه بحرانی پس از خروج دونالد ترامپ از برجام در سال ۲۰۱۸ رقم خورد. پیش از آن، تهران سالها تلاش کرده بود از طریق دولت حسن روحانی و وزیر خارجهاش جواد ظریف به سمت گشایش به جهان حرکت کند، راهبردی که بر حمایت اروپا تکیه داشت. اما با خروج آمریکا و بازگشت تحریمها، آن مسیر فرو ریخت.
برنارد اورکاد، کارشناس ایران در مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه (CNRS) میگوید: «آنها بازی را باخته بودند. نمیتوانستند مسیر را برگردانند، چون اروپاییها در برابر تصمیم آمریکا نایستادند.»
او میافزاید جناحهای تندرو در تهران از این لحظه استفاده کردند تا کشور را دوباره به سمت تقابل سوق دهند «در حالی که میدانستند بنبست است».
تغییر توازن قدرت
راهبرد ترامپ جایگاه جمهوری اسلامی ایران را در منطقه دگرگون کرد. آمریکا «پیمان ابراهیم» را پیش برد تا کشورهای عرب را به اسرائیل نزدیک کند، از جمله عربستان که رقیب اصلی ایران است.
به گفته اورکاد، اسرائیل، رژیم ایران را «دشمن بالقوه واقعی خود» میدانست؛ کشوری با ۹۰ میلیون جمعیت، تجربه نظامی و برنامه هستهای.
تحلیلگران دیگر نیز معتقدند همسایگان ایران محتاط عمل کردند. صنم وکیل مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در «چتم هاوس»، پیشتر به «نیویورک تایمز» گفته بود کشورهای منطقه نمیخواهند جنگی دیگر را تجربه کنند و همچنان توان ایران برای ایجاد بیثباتی -حتی در وضعیت ضعیف کنونیاش- را جدی میگیرند، از جمله از طریق نیروهای نیابتیاش در لبنان، عراق، یمن و خلیج فارس.
خبرگزاری فرانسه مینویسد ترور قاسم سلیمانی در بغداد در سال ۲۰۲۰ ضربهای دیگر بود. سلیمانی شبکه گروههای وابسته به جمهوری اسلامی را شکل داده و سالها برای بهبود روابط با ریاض تلاش کرده بود.
اما تغییر جدی در آوریل ۲۰۲۳ رخ داد؛ زمانی که ایران و عربستان با میانجیگری چین روابط خود را احیا کردند. اورکاد میگوید این توافق «نمادین» بود و نشانه بازگشت ایران به ملیگرایی و دفاع از مرزهایش تا زمانی که «هفت اکتبر» ۲۰۲۳ فرا رسید.
فروپاشی شبکه نفوذ
در گزارش خبرگزاری فرانسه آمده، حملات حماس به اسرائیل تأثیر مهمی بر جایگاه منطقهای جمهوری اسلامی ایران گذاشت. تهران با وجود اعلام بیطرفی رسمی در جنگ غزه، بهای سنگینی پرداخت. در دو سال بعد، حملات اسرائیل نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی ایران را تضعیف کرد.
تا اواخر ۲۰۲۴، حزبالله اصلیترین متحد [حکومت] ایران در لبنان بسیاری از نیروهایش را از دست داده بود. ایران از واکنش مستقیم اسرائیل و احتمال ورود آمریکا نگران بود و بنابراین دخالت نکرد. حتی مانع استفاده حزبالله از موشکها شد و آن را به راکت محدود کرد.
حماس نیز خسارتهای مشابهی دید. بسیاری از رهبرانش کشته شدند و توان تسلیحاتیاش به شدت کاهش یافت.
در سوریه، سقوط بشار اسد در ۸ دسامبر ۲۰۲۴ ضربهای دیگر بود. جانشین او، احمد الشرع مورد حمایت آمریکا و کشورهای غربی قرار دارد.
دولت دمشق برای رژیم ایران حلقه حیاتی لجستیکی بود. با وجود سقوط اسد، ایران تماس خود را با عربستان حفظ کرد، چون این رابطه برای صادرات نفت و گاز و پشتیبانی از راهبرد جدید ملیگرایانهاش ضروری بود.
فقط حوثیهای یمن همچنان دستنخورده باقی ماندهاند و با وجود حملات سنگین، توان موشکیشان قابل توجه است. آنها در مه ۲۰۲۵ با آمریکا به آتشبس رسیدند.
تلاش برای حفظ نفوذ در عراق
عراق اکنون مهمترین پایگاه حکومت ایران در منطقه است. حدود ۲۰ گروه شیعه با حدود ۲۳۵ هزار نیرو همچنان با تهران هماهنگاند، اگرچه آمریکا کنترل حریم هوایی عراق را در دست دارد.
انتخابات ۱۱ نوامبر ۲۰۲۵ عراق از سوی تهران و واشنگتن با دقت دنبال شد. در ۱۷ نوامبر، چارچوب هماهنگی (متحدان ایران) اعلام کردند بیشترین کرسیها را بردهاند و برای معرفی نخستوزیر بعدی در موقعیت مطلوباند لحظهای کمنظیر برای ایران.
به نوشته خبرگزاری فرانسه «فروپاشی محور مقاومت»، جمهوری اسلامی را آسیبپذیرتر از همیشه کرده است و «بسیاری اکنون اسرائیل را قدرت مسلط سیاسی و نظامی میدیدند.»
روابط ایران با روسیه و چین همچنان مهم اما محدود است. روسیه توافق هستهای با ایران امضا کرده و حمایت دیپلماتیک میدهد، اما فراتر نرفته است.
چین حملات اسرائیل را محکوم کرد اما حمایت خود را عمدتاً اقتصادی حفظ کرده است. توافق ۴۰۰ میلیارد دلاری سال ۲۰۲۱ به ایران کمک کرد تحریمها را دور بزند. ایران به سازمان همکاری شانگهای و بلوک بریکس پیوسته و جایگاهش را در جنوب جهانی تقویت کرده است.
اما نشریه «دیپلمات» مینویسد چین در کمک نظامی محتاط خواهد بود؛ به اندازهای که از آسیبپذیری ایران بهره ببرد، اما نه آنقدر که رقبایش را تحریک کند.
فشارهای فزاینده
آژانس بینالمللی انرژی اتمی میگوید ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده ۶۰ درصدی را نتوانسته ردیابی کند. مذاکرات با اروپاییها متوقف مانده و تحریمها بازگشتهاند.
بر اساس نظرسنجی مؤسسه «دموکراسی اسرائیل» ۷۰ درصد اسرائیلیها از حمله به جمهوری اسلامی ایران حمایت کردند؛ این میزان در میان یهودیان اسرائیل ۸۲ درصد بود. در میان شهروندان عرب اسرائیل، ۶۵ درصد مخالف این حمله بودند.
