عرفان نوربخش – در زمستان ۲۰۲۶، خیابانهای ایران به صحنه تقابلی بدل شدهاند که بهطور بنیادین با ناآرامیهای دورهای دهه گذشته تفاوت دارد. اگر جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۲۰۲۲ زلزلهای فرهنگی و اخلاقی بود که مشروعیت ایدئولوژیک نظام را درهم شکست، قیام کنونیِ ۲۰۲۵–۲۰۲۶ نمایانگر مرحلهای از فروپاشی ساختاری است. حتی اگر دستگاه امنیتی جمهوری اسلامی بتواند این موج خاص از تظاهرات را با تکیه بر قدرت عریانِ «دولت پادگانی» مهار کند، اجماع ژئوپلیتیک و اقتصادی که این نظام را برای نزدیک به پنج دهه سرپا نگه داشته بود، تبخیر شده است. رژیم ممکن است در این نبرد پیروز شود، اما جنگ را از پیش باخته است.
طوفان کامل: بقای اقتصادی در برابر آزادی اجتماعی
محرک ناآرامیهای کنونی نه یک نارضایتی اجتماعی واحد، بلکه «طوفانی کامل» از فرسودگی اقتصادی است. در سال ۲۰۲۲، جان باختن مهسا امینی آتش اعتراضاتی را برافروخت که محور آن خودمختاری بدن و آزادیهای مدنی بود و عمدتاً توسط نسل زد و زنان رهبری میشد. امروز اما، این جنبش ناشی از استیصال مطلقِ «اعتراض نان» است.
تا اواخر ۲۰۲۵، اقتصاد ایران به مرحلهای بحرانی وارد شد. نرخ تورم به ۴۸.۶ درصد جهش کرد و ریال ایران، پس از جنگ ویرانگر ۱۲روزه با اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵، عملاً سقوط کرد. آن درگیری – که با حملات هدفمند به زیرساختهای هستهای و سامانههای پدافند هوایی ایران همراه بود – در سپتامبر همان سال با فعالشدن «مکانیسم ماشه» و بازگشت تحریمهای بینالمللی ادامه یافت. این اقدام از سوی سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) همه تحریمهای سازمان مللِ پیش از ۲۰۱۵ را احیا کرد و آخرین شریانهای مالی قانونی باقیمانده رژیم را قطع کرد. برای یک شهروندِ طبقه متوسط، این یعنی هزینه زندگی به دیواری غیرقابل عبور بدل شده است.
تغییر دموگرافیک: بازگشت بازار به صحنه
شاید مهمترین شاخصِ لرزان بودن پایههای نظام، مشارکت طبقه بازرگان و کسبه است. برای نخستین بار پس از انقلاب ۱۳۵۷، بازار بزرگ تهران و بازاریان در بیش از ۱۰۰ شهر، اعتصابات هماهنگی را رهبری کردهاند. به طور تاریخی، بازار یکی از ستونهای ثبات جمهوری اسلامی بود؛ حتی در سال ۲۰۲۲ نیز بسیاری از مغازهداران برای حفظ معیشت خود سکوت کردند.
در سال ۲۰۲۶، محاسبات تغییر کرده است. به دلیل نوسانات شدید ارزی – و رسیدن قیمت دلار به رکورد تاریخی ۱.۴۶ میلیون ریال – بازرگانان دیگر قادر به قیمتگذاری کالاهای خود نیستند. بستن مغازه دیگر صرفاً یک اعتراض نیست؛ بلکه ضرورتی برای بقاست. وقتی بازار به دانشجویان، کارگران و تهیدستان میپیوندد، نظام «اکثریت خاموش» خود را که زمانی حایلی در برابر انقلاب کامل بود، از دست میدهد.
«فاکتور مادورو» و روانشناسی خیابان
بافتار جهانی، «روانشناسی خیابان» را تغییر داده است. دستگیری نیکلاس مادورو توسط نیروهای آمریکایی در ونزوئلا در ۳ ژانویه ۲۰۲۶ (عملیات اراده مطلق)، امواج شوکآوری را به بدنه امنیتی ایران وارد کرد. برای نخستین بار، «شکستناپذیری» ائتلاف جهانی ضد غرب به طور ملموسی سوراخ شده است.
قدرت گرفتن شعارهای پادشاهیخواهانه و فراخوان برای بازگشت سلسله پهلوی، نشاندهنده عبور قطعی از امیدهای «اصلاحطلبانه» است. مردم دیگر خواستار جمهوری اسلامیِ بهتر نیستند؛ آنها خواستار جایگزین آن هستند.
تکامل تاکتیکی: تمرکززدایی و استیصال
جنبش ۲۰۲۶ استراتژی تمرکززدایی را در پیش گرفته که نیروهای بسیج و سپاه پاسداران را مستهلک کرده است. اعتراضات دیگر محدود به مراکز بزرگی مانند تهران یا اصفهان نیست؛ بلکه به بیش از ۱۰۸ شهر، از جمله پایگاههای روستایی در استانهای غربی و شرقی گسترش یافته است.
در نشانهای از استیصال فزاینده، گزارشهای ۵ تا ۷ ژانویه حاکی از آن است که نیروهای امنیتی یورش به بیمارستانها در ایلام و کرمانشاه را آغاز کردهاند. رژیم با ورود به مراکز درمانی برای بازداشت معترضان مجروح، یکی از آخرین خط قرمزهای اجتماعی را زیر پا گذاشته که منجر به بیزاری بیشتر کادر درمان و خانوادههای آسیبدیده شده است.
| ویژگی | جنبش ۲۰۲۲ (زن، زندگی، آزادی) | قیام ۲۰۲۵-۲۰۲۶ | ویژگی |
| محرک اصلی | حقوق اجتماعی/مدنی (حجاب) | بقای اقتصادی (تورم/ریال) | محرک اصلی |
| طبقه پیشرو | دانشجویان و زنان (طبقه متوسط) | بازاریان، کارگران و تهیدستان | طبقه پیشرو |
| گستره جغرافیایی | شهرهای بزرگ | بیش از ۱۰۸ شهر (شامل مناطق روستایی) | گستره جغرافیایی |
| سیاست خارجی | اولویت ثانویه | درونمایه اصلی (پایان بودجه نیابتیها) | سیاست خارجی |
| واکنش نظام | نیروی مرگبار فوری | «گفتگو»ی اولیه و سپس یورشهای سپاه | واکنش نظام |
«لحظه یلتسین» و سدِ حفاظتی سپاه
به عنوان یک مقایسه تاریخی، بسیاری از تحلیلگران به کودتای اوت ۱۹۹۱ در اتحاد جماهیر شوروی اشاره میکنند. آن نظام زمانی سقوط کرد که ارتش از شلیک به مردم خود خودداری کرد. در ایرانِ ۲۰۲۶، ما شاهد اولین ترکها هستیم: دستگاه سرکوب قاطعیت گذشته را از خود نشان نمیدهد.
با این حال، یک «سد حفاظتی» کلیدی وجود دارد. برخلاف ارتش سرخ شوروی، سپاه پاسداران مالک تقریباً ۵۰ درصد از اقتصاد ایران است. در سال ۱۹۹۱، ژنرالهای شوروی چیزی جز درجهشان برای از دست دادن نداشتند؛ در سال ۲۰۲۶، سرداران سپاه داراییهایی به ارزش میلیاردها دلار در خطر دارند. این امر نشان میدهد که «ضربه نهایی» ممکن است یک گذار دموکراتیکِ تمیز نباشد، بلکه یک کودتای نظامی توسط سپاه با هدف به حاشیه راندن روحانیت و حفظ امپراتوری تجاریشان – مدلی شبیه به یک «دولت پادگانی» – باشد.
مسیر پیش رو: اپوزیسیون استراتژیک
اگر دولت ایالات متحده تحت ریاست دونالد ترامپ سیاست معاملاتی «اول نفت» را دنبال کند، اپوزیسیون ایران با مسیر دشواری روبرو خواهد شد. برای جلوگیری از به حاشیه رانده شدن، اپوزیسیون باید از وضعیت «دادخواه» به یک «شریک استراتژیک» تغییر موضع دهد:
۱. مالکیت ملی: جنبش باید «تحت رهبری ایرانیان» باقی بماند تا مانع از بهرهبرداری رژیم از روایت «عامل خارجی» شود.
۲. اهرم انرژی: اپوزیسیون باید یک «کابینه سایه انرژی» ارائه دهد و طرحی برای بازار نفت پایدار و پسا تحریم پیشنهاد کند که با منافع معاملاتی جهانی همخوانی داشته باشد.
۳. قدرت کارگری: با حمایت از اعتصابات در بخش انرژی (خوزستان)، اپوزیسیون اهرم نفت را به جای سپاه، در دستان مردم قرار میدهد.
نتیجهگیری
تظاهرات سال ۲۰۲۲ حجاب اجباری را از واقعیت بسیاری از خیابانهای ایران حذف کرد. قیام ۲۰۲۶ در تلاش است تا خودِ نظام را حذف کند. چه این دور از تظاهرات به فروپاشی کامل منجر شود و چه به یک کودتای نظامی ناامیدانه، یک چیز قطعی است: جمهوری اسلامی به عنوان یک بلوک ایدئولوژیکِ باثبات، مرده است. هزینه حفظ وضع موجود، اکنون از هزینه گذار فراتر رفته است.
منابع
۱. خبرگزاری هرانا (۱۴۰۴). گزارش آماری از وضعیت بازداشتها در اعتراضات دی ماه و یورش به مراکز درمانی. [بازیابی در ۱۸ دی ۱۴۰۴].
۲. رادیو فردا (۱۴۰۴). بررسی تبعات اقتصادی بازگشت تحریمهای سازمان ملل (اسنپبک) بر معیشت شهروندان. [منتشر شده در ۱۵ مهر ۱۴۰۴].
۳. ایران اینترنشنال (۱۴۰۴). گزارش میدانی از تعطیلی بازار بزرگ تهران و اعتصاب کسبه در بیش از ۱۰۰ شهر ایران. [منتشر شده در ۱۶ دی ۱۴۰۴].
۴. بیبیسی فارسی (۱۴۰۴). تحلیل تقابل نظامی ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل و تأثیر آن بر سقوط ارزش ریال. [منتشر شده در تیرماه ۱۴۰۴].
۵. وبسایت خبری کلمه (۱۴۰۴). بیانیه فعالان مدنی در محکومیت یورش به بیمارستانهای ایلام و کرمانشاه. [منتشر شده در ۱۷ دی ۱۴۰۴].
۶. دویچهوله فارسی (۱۴۰۴). فاکتور ونزوئلا: چگونه سقوط مادورو بر انگیزه معترضان ایرانی تأثیر گذاشت؟ [منتشر شده در ۱۴ دی ۱۴۰۴].
۷. ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر (۱۴۰۴). پایش روزانه تجمعات کارگری در بخش نفت و گاز خوزستان. [بازیابی در دی ماه ۱۴۰۴].
*«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسیزبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
