فشار فزاینده دولت ترامپ بر عمان برای فاصله گرفتن از جمهوری اسلامی، یکی از قدیمیترین و حساسترین معادلات دیپلماتیک خاورمیانه را با چالش روبرو کرده است.
والاستریت ژورنال گزارش میدهد واشنگتن که زمانی مسقط را کانال اصلی ارتباط با تهران میدانست، اکنون بیطرفی سنتی عمان را نوعی جانبداری از جمهوری اسلامی تلقی میکند و از این کشور خواسته میان روابط راهبردی با آمریکا و حفظ کانالهای ارتباطی با تهران یکی را انتخاب کند؛ تغییری که نهتنها جایگاه میانجیگرانه عمان را تضعیف کرده، بلکه این کشور را در معرض فشار همزمان آمریکا، عربستان سعودی و امارات متحده عربی از یک سو و خطر واکنش جمهوری اسلامی از سوی دیگر قرار داده است. در نتیجه، مسقط که دههها نقش پل ارتباطی میان ایران و غرب را ایفا کرده بود، اکنون با دشوارترین آزمون سیاست خارجی خود در سالهای اخیر مواجه شده است.
به گزارش والاستریت ژورنال، دولت آمریکا فشار بر عمان را افزایش داده و از مسقط خواسته است سیاست بیطرفی سنتی خود را کنار بگذارد، در برابر جمهوری اسلامی موضع روشنتری بگیرد و روابط دیپلماتیک خود با تهران را قطع کند؛ فشاری که جایگاه دیرینهی عمان را بهعنوان یکی از معدود کشورهای عربی مورد اعتماد هر دو طرف، با بحرانی کمسابقه روبرو کرده است.
با آغاز جنگ میان آمریکا و جمهوری اسلامی، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، در گفتوگو با رسانههای این کشور هشدار داد که این درگیری منطقه را تضعیف میکند و تلویحا از کشورهای عربی حوزه خلیج فارس خواست در مناسبات امنیتی خود با آمریکا بازنگری کنند. همین موضع، در کنار خودداری مسقط از محکوم کردن مستقیم تهران، بهتدریج در واشنگتن این برداشت را تقویت کرد که بیطرفی عمان دیگر صرفا میانجیگرانه نیست و میتواند به نفع جمهوری اسلامی تعبیر شود.
در طول جنگ، جمهوری اسلامی در مقایسه با دیگر همسایگان عرب خود در خلیج فارس، قدرت آتش بسیار کمتری را متوجه عمان کرد. همزمان، مقامهای عرب و آمریکایی گفتهاند در آغاز درگیری، از خاک عمان برای ارائه برخی پشتیبانیهای لجستیکی محدود به ارتش آمریکا استفاده شد؛ هرچند یک مقام آمریکایی تأکید کرده است که این کمک نظامی در سطحی اندک بوده است.
تنش میان واشنگتن و مسقط در روزهای اخیر شدت گرفت. کاخ سفید در پاسخ به پرسشی دربارهی موضع خود در قبال عمان، به سخنان دونالد ترامپ در نشست کابینه هفته گذشته ارجاع داد؛ جایی که رئیسجمهوری آمریکا در اظهارنظری ظاهرا ناگهانی گفت اگر عمان با طرح جمهوری اسلامی برای دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز همراه شود، ممکن است دستور حمله هوایی به این کشور را صادر کند. این در حالی است که عمان بارها چنین قصدی را رد کرده است.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، نیز در شبکههای اجتماعی هشدار داد که اگر عمان از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز عوارض دریافت کند، با تحریم روبرو خواهد شد. او یک روز بعد به خبرنگاران گفت طلال الرحبی، سفیر عمان در واشنگتن، به او اطمینان داده است که این کشور «هیچ برنامهای برای دریافت عوارض» ندارد.
به گفته مقامهای عرب، عمانیها از این چرخش ناگهانی و لحن خصمانه واشنگتن شگفتزده شدهاند و اکنون در حال بررسی چگونگی پاسخگویی به آن هستند. یکی از گزینههای مطرح در مسقط، آغاز یک کارزار روابط عمومی برای نشان دادن این است که عمان نه در پی اخلال در کشتیرانی، بلکه فعالانه در تلاش برای افزایش تردد دریایی از تنگه هرمز است.
امروز نیز عمان بهطور مستقیم درخواست تهران برای دریافت عوارض از کشتیها را محکوم نمیکند، زیرا مسقط آن را بیشتر ابزاری برای چانهزنی میداند؛ بهویژه برای آزادسازی میلیاردها دلار دارایی مسدودشده جمهوری اسلامی که تحت تحریمهای آمریکا و تحریمهای بینالمللی قرار دارد.
در ماه مه، عمان تنها کشور حوزه خلیج فارس بود که از امضای بیانیهای به ابتکار امارات متحده عربی در سازمان ملل برای محکوم کردن اقدام جمهوری اسلامی در دریافت عوارض در تنگه هرمز خودداری کرد. همین تصمیم، انتقادها از سیاست خارجی مسقط را افزایش داد و عمان را در معرض نظارت و فشار بیشتری قرار داد؛ کشوری که سالها به بیطرفی و نقش میانجیگرانه خود در منطقه تکیه کرده بود.
به گفته مقامهای عرب، مسقط با خودداری مداوم از پیوستن به بیانیههای مشترک آمریکا و کشورهای منطقه در محکومیت حملات جمهوری اسلامی، خشم ابوظبی و ریاض را برانگیخته است. هنگامی که پهپادهای ایرانی به بندرهای عمان برخورد کردند، مسقط وقوع حادثه را تأیید کرد، اما تهران را مسئول آن ندانست.
هیثم بن طارق آل سعید، سلطان عمان، تنها رهبر کشورهای خلیج فارس بود که انتصاب مجتبی خامنهای بهعنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی را پس از مرگ پدرش، علی خامنهای، در نخستین موج حملات آغازین درگیری، تبریک گفت.
به گزارش والاستریت ژورنال، در آغاز جنگ، مقامهای عمانی بهسرعت کوشیدند کانالی پنهان با تهران برقرار کنند. مقامهای عرب گفتهاند همین کانال به کشورهای خلیج فارس کمک کرد مسیرهای پروازی خود را دوباره باز کنند؛ موفقیتی دیپلماتیک که تا حد زیادی محصول سیاست دیرینه بیطرفی مسقط بود.
اما سه ماه بعد، همان سیاست بیطرفی برای عمان هزینهساز شده است. مقامهای آمریکایی و عرب گفتهاند واشنگتن اکنون رویکرد عمان در قبال تهران را بیش از آنکه میانجیگرانه بداند، خصمانه نسبت به آمریکا تلقی میکند و از مسقط خواسته است میان آمریکا و جمهوری اسلامی یکی را انتخاب کند.
وزارت اطلاعرسانی عمان از اظهارنظر دربارهی فشار آمریکا برای قطع رابطه با جمهوری اسلامی خودداری کرد. با این حال، عبدالله الحراصی، وزیر اطلاعرسانی عمان، گفت: «عمان آماده است با ایالات متحده و همه شرکای مسئول همکاری کند تا ثبات را تقویت، از اختلال جلوگیری و از منافع راهبردی مشترک حفاظت کند.»
عمان در طول جنگ کوشیده است میان آمریکا، متحد دیرینهی خود، و همسایهاش جمهوری اسلامی، در آن سوی تنگه هرمز، تعادل برقرار کند. مقامهای عرب گفتهاند هدف مسقط از این سیاست، حفظ کانالهای ارتباطی و افزایش احتمال دستیابی به صلحی پایدار بوده است. اما این توازن اکنون شکننده شده و عمان در حال از دست دادن جایگاه خود بهعنوان کشوری عربی است که هر دو طرف آماده گفتوگو با آن باشند.
به گزارش والاستریت ژورنال، اگر عمان آشکارا در کنار واشنگتن قرار گیرد، با خطر واکنش جمهوری اسلامی روبرو میشود؛ واکنشی که میتواند شبیه حملاتی باشد که تهران در جریان جنگ علیه برخی دیگر از همسایگان خلیج فارس انجام داد. از سوی دیگر، ادامه خودداری مسقط از محکوم کردن تهران، فشار آمریکا و متحدان منطقهای واشنگتن را افزایش داده است.
عمان، که در دورههای پیشین مذاکرات هستهای میان واشنگتن و تهران نقش میانجی ایفا کرده بود، پس از حملات به تردد کشتیها در تنگه هرمز و حملات موشکی و پهپادی در منطقه، جمهوری اسلامی را به نام محکوم نکرد. فردی آگاه به موضوع به والاستریت ژورنال گفته است که این خودداری با سنت دیپلماتیک عمان همخوانی دارد.
به گفته مقامهای آمریکایی، بیاعتمادی دولت ترامپ به مسقط از یک روز پیش از نخستین حملات هوایی آمریکا و اسرائیل آغاز شد؛ زمانی که وزیر خارجه عمان در یک برنامه تلویزیونی در آمریکا گفت توافق بر سر مسائل هستهای برای جلوگیری از جنگ «در دسترس» است، به شرط آنکه به دیپلماسی فرصت داده شود. مقامهای آمریکایی گفتهاند چنین توافقی تا آن حد نزدیک نبود و جمهوری اسلامی پیشنهاد جدی برای محدود کردن برنامه هستهای خود ارائه نکرده بود.
از آن زمان، دولت ترامپ کوشیده است عمان را از روندهای دیپلماتیک کنار بگذارد. با این حال، مقامهای آمریکایی گفتهاند با وجود سخنان ترامپ در نشست کابینه، هیچ برنامه واقعی برای حمله به عمان به دلیل حمایت ادعایی آن از جمهوری اسلامی وجود ندارد.
به گفته مقامهای عرب، عمان اکنون میکوشد تصویر خود را بهعنوان بازیگری مسئول در امنیت دریایی بازسازی کند. از زمان آغاز جنگ، این کشور به برخی کشتیها، از جمله کشتیهای آمریکایی، خدماتی مانند راهنمایی ناوبری، جستجو و نجات و کمکهای پزشکی به خدمه ارائه کرده است. مقامهای عمانی همچنین با سازمان ملل همکاری میکنند تا جمهوری اسلامی را متقاعد کنند به کشتیهای حامل مواد اولیه کود شیمیایی اجازه عبور امن دهد؛ اقدامی که میتواند بهعنوان نشانهی حسننیت در قبال کشورهای آفریقایی درگیر بحران غذایی مطرح شود.
الحراصی گفت عمان همچنان به جریان آزاد تجارت و انرژی از تنگه هرمز متعهد است. او افزود: «هر تهدیدی علیه آزادی کشتیرانی در این آبها به منافع کل جامعه بینالمللی، از جمله ایالات متحده، آسیب خواهد زد.»
عمان نزدیک به ۲۰۰ سال است که با آمریکا روابط دیپلماتیک دارد؛ رابطهای که از قدیمیترین روابط واشنگتن با یک کشور عربی بهشمار میرود. در عین حال، این سلطنت پیوندهایی چندصدساله با ایرانیان دارد. برخلاف همسایگان عرب سنی خود، بیشتر عمانیها پیرو مذهب اباضیه هستند؛ شاخهای که از نخستین انشعابهای اسلام بهشمار میرود و به گرایشهای میانهرو و مساواتطلبانه شناخته میشود.
مسقط مدتها کشوری تلقی میشد که واشنگتن میتواند از طریق آن با تهران گفتوگو کند. عمان در دهه ۱۹۸۰ میزبان مذاکراتی برای پایان دادن به جنگ ایران و عراق بود و بعدها نیز ارتباطات پشتپرده میان تهران و دولت باراک اوباما را تسهیل کرد؛ ارتباطاتی که در نهایت به توافق هستهای سال ۲۰۱۵ انجامید. ترامپ در دوره نخست ریاستجمهوری خود از آن توافق خارج شد.
در دوره اخیر نیز عمان میانجی دو دور گفتوگوی هستهای میان تهران و واشنگتن بود؛ گفتوگوهایی که ابتدا با حملات اسرائیل و آمریکا به جمهوری اسلامی در ژوئن سال گذشته و سپس در آغاز درگیری جاری در ۲۸ فوریه متوقف شد.
انتقادهای آمریکا همچنین ضعف دسترسی عمان به محافل قدرت در واشنگتن را آشکار کرده است. عمان، که تولیدکننده نفتی کوچکتر و کشوری کمثروتتر از بسیاری از همتایان خود در خلیج فارس است، برخلاف برخی همسایگانش از نفوذ ناشی از قراردادهای بزرگ تجاری و نظامی در پایتخت آمریکا برخوردار نیست. بندرهای عمان بهعنوان مرکز لجستیکی نظامی از سوی پنتاگون مورد استفاده قرار گرفتهاند، اما این کشور برخلاف امارات، قطر، بحرین، عربستان سعودی و کویت، میزبان پایگاه نظامی آمریکا نیست.
تعامل عمان با جمهوری اسلامی تنها آمریکا را نگران نکرده، بلکه متحدان منطقهای واشنگتن، بهویژه امارات متحده عربی و عربستان سعودی، را نیز ناخشنود کرده است. این کشورها عمان را بیش از حد نزدیک به تهران میدانند.
مقامهای عرب میگویند عمانیها استدلال میکنند که خودداری از محکوم کردن مستقیم جمهوری اسلامی، از جمله در مورد محاصره هرمز، با هدف کمک به پایان قطعی جنگ انجام میشود. الحراصی گفت: «در منطقهای پرتنش، رهبری مسئولانه یعنی باز نگه داشتن کانالهای ارتباطی و جلوگیری از تبدیل تنشها به درگیری.»
