در حالیکه گزارشها از تشدید بحران کمآبی در ایران حکایت دارند، دادههای بینالمللی نشان میدهد حدود ۷۵ درصد از منابع آبی ایران در سه دهه اخیر از بین رفته است. در حال حاضر ۳۴ میلیون نفر در ۵۸ شهر کشور دچار تنش آبی هستند.
در سال آبی رو به پایان کنونی بارشها نسبت به سال گذشته ۶۱ درصد افزایش یافته، اما بررسی شاخص خشکسالی SPI در مقیاس کشوری از تداوم شش سال متوالی خشکسالی حکایت دارد. آخرین آمار وضعیت مخازن سدهای کشور تا تاریخ ۲۷ تیرماه نشان میدهد تنها ۶۲ درصد ظرفیت مخازن پر شده و ۹ سد مهم کشور کمتر از ۲۰ درصد حجم ذخیره دارند.
فیروز قاسمزاده مدیرکل دفتر اطلاعات و دادههای آب کشور گفته است در حال حاضر ۱۲ استان کشور در شرایط زیرنرمال قرار دارند و مدیریت تنش شرب برای جمعیتی بالغ بر ۳۴ میلیون نفر در ۵۸ شهر، یکی از مهمترین اولویتهای بخش آب به شمار میرود. تداوم کمبارشی در این استانها میتواند به کاهش تولید آب در ماههای آینده، افت روانابهای سطحی، کاهش ورودی سدها و افزایش فشار بر منابع آب زیرزمینی منجر شود و در نهایت تأمین آب در بخشهای مختلف مصرف را با چالش مواجه کند.
حسینعلی شهریاری، نماینده زاهدان در مجلس شورای اسلامی نیز گفته استان سیستانوبلوچستان با بحران جدی تأمین آب روبروست و شهر زاهدان هزار لیتر آب در ثانیه کسری دارد و به دلیل توقف دو پروژه آبرسانی، برخی مناطق فقط هفتهای یک یا دو روز آب دارند.
این نماینده مجلس شورای اسلامی همچنین از هزینههای سنگین تأمین آب برای شهروندان در این استان خبر داده و گفته است خانوادهها برای خرید آب از تانکرهای شخصی، برای هر مترمکعب بین ۵۰۰ تا ۵۵۰ هزار تومان پرداخت میکنند؛ در حالی که بسیاری از مردم توان پرداخت این هزینه را ندارند.
از سوی دیگر علیرضا شریعت، دبیرکل فدراسیون صنعت آب ایران، با رد تصور بهبود شرایط آبی کشور صرفا بر اساس میانگین بارندگیهای کشوری، نسبت به تداوم بحران آب در فلات مرکزی هشدار داده است.
او تأکید کرده که توزیع نامتوازن بارشها، ۵ سال خشکسالی متوالی و تمرکز ۶۰ درصدی جمعیت در این مناطق، نیازمند تغییرات اساسی در حکمرانی آب، اصلاح شبکه توزیع و بازنگری در آمایش سرزمین است.
به گفته علیرضا شریعت فلات مرکزی ایران که میزبان بیش از ۶۰ درصد جمعیت کشور است، بیشترین فشار را بر منابع آب زیرزمینی وارد میکند. او تأکید کرده پنج سال خشکسالی پیاپی، سفرههای آب زیرزمینی را به شدت تخلیه کرده و یک سال بارش مناسب نمیتواند این کسری انباشته را جبران کند.
علاوه بر خشکسالی اقلیمی، فرسودگی شبکههای توزیع، یکی دیگر از چالشهای بزرگ است. در بسیاری از کلانشهرها، حجم قابل توجهی از آب تصفیهشده، پیش از رسیدن به دست مصرفکننده به دلیل فرسودگی لولهها هدر میرود. شریعت تأکید میکند که نوسازی شبکه آبرسانی تهران به تنهایی میتواند ظرفیتی معادل احداث یک تا دو سد بزرگ برای تأمین آب پایتخت ایجاد کند.
بر اساس آخرین دادههای جهانی، نرخ از دست رفتن منابع آبی در ایران طی سالهای ۱۹۹۶ تا ۲۰۲۲ به ۷۵ درصد رسیده است که این رقم ۱۴ درصد بالاتر از میانگین جهانی است. این وضعیت که در کنار کشورهای همسایه مانند امارات و اردن، نشاندهنده یک بحران فراگیر منطقهای است، ایران را با چالش جدی امنیت آبی مواجه کرده است.
دکتر بنفشه زهرایی، رئیس مؤسسه آب دانشگاه تهران، با اشاره به بیلان آبی اخیر اعلام کرد که میزان آب تجدیدپذیر کشور به ۹۲ میلیارد مترمکعب سقوط کرده است. این در حالی است که در دوره قبل، این رقم ۱۱۰ میلیارد مترمکعب بود. به عبارتی، ایران در فاصلهای کوتاه، ۱۷ میلیارد مترمکعب از ذخایر تجدیدپذیر خود را از دست داده و هماکنون تمام ظرفیت آبی جایگزینشونده خود را به صورت کامل مصرف میکند.
کاهش منابع آب تنها یک شاخص آماری نیست؛ این بحران هماکنون منجر به «مهاجرتهای اجباری» شده است. بنابر آمارهای رسمی، تنها در بازه سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲، بیش از ۸۰۰ هزار نفر به دلیل تبعات تغییرات اقلیمی از استانهای جنوبی و مرکزی به سمت شمال ایران کوچ کردهاند. این جابهجایی جمعیتی علاوه بر تهدید امنیت غذایی، پتانسیل بروز تنشهای اجتماعی را نیز افزایش داده است.
به عقیده کارشناسان عبور از بحران آب تنها با اجرای پروژههای عمرانی و توسعه زیرساختها امکانپذیر نیست. تداوم این چالش، نیازمند تقویت حکمرانی آب، مدیریت علمی منابع، بازنگری در شیوه تخصیص آب، کاهش هدررفت در شبکههای توزیع شهری و کشاورزی و اجرای برنامههای مؤثر برای سازگاری با کمآبی است. در کنار این اقدامات، توسعه بازچرخانی آب، اصلاح الگوی کشت و سرمایهگذاری هدفمند باید در اولویت سیاستگذاری قرار گیرد.
کارشناسان همچنین تأکید دارند استفاده از آبهای غیرمتعارف، بازچرخانی ۹۰ درصدی پساب و آموزش فناوریهای نوین به کشاورزان (مانند طرح موفق حوضه دریاچه ارومیه که منجر به کاهش ۳۰ درصدی مصرف آب شد)، از جمله راهکارهای عملی برای حفظ توسعه پایدار و صیانت از محیط زیست ایران است
