الشرق الاوسط – یکی از مهمترین دلایلی که دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا برای جنگ علیه رژیم جمهوری اسلامی مطرح کرد، جلوگیری از دستیابی آن به سلاح هستهای بود. اما اکنون، پس از گذشت بیش از پنج ماه از آغاز درگیریها، مقامهای رسمی و کارشناسان بر این باورند که «این جنگ احتمالاً برنامه هستهای را فقط به تأخیر انداخته، اما نتوانسته آن را متوقف کند».
از آنجا که جمهوری اسلامی بازرسیهای سازمان ملل متحد را از حساسترین تأسیسات هستهای خود متوقف کرده است، سرنوشت دقیق ذخایر اورانیوم با غلظت بالا همچنان نامعلوم است. اما در هر شرایطی این موضوع یکی از موضوعات اصلی هرگونه توافق احتمالی صلح در آینده به شمار میرود.
با وجود حملات انجامشده علیه سه مرکز اصلی هستهای در ایران در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، به نظر میرسد تهران همچنان ذخایر کافی از اورانیوم غنیشده نزدیک به سطح مورد نیاز برای ساخت سلاح هستهای را حفظ کرده است؛ ذخایری که بنا بر ارزیابی بازرسان سازمان ملل، میتواند امکان تولید سریع حداکثر ۱۰ بمب هستهای را فراهم کند.
تا این لحظه، جنگ نشان داده است که «سیاست فشار حداکثری و اقدامات نظامی سختگیرانه که دونالد ترامپ در پیش گرفت، نتوانسته ظرفیتهای هستهای نظامی ایران را نابود کند.» این ارزیابی را داریل کیمبال مدیر اجرایی «انجمن کنترل تسلیحات» در تازهترین تحلیل خود مطرح کرده است.
شورای روابط خارجی اروپا نیز اعلام کرده است که «این توانمندی همچنان تا حد زیادی حفظ شده است».
حال نگاهی به آنچه بیندازیم که درباره سه تأسیسات اصلی هستهای ایران میدانیم.
اصفهان؛ محل نگهداری بخش عمده اورانیوم غنیشده
بخش اعظم اورانیوم با غلظت بالا که میتواند سوخت لازم برای ساخت سلاح هستهای را فراهم کند، در نزدیکی شهر تاریخی اصفهان نگهداری میشود.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی در ماه فوریه ۲۰۲۶ برآورد کرد که جمهوری اسلامی ایران نزدیک به ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غلظت ۶۰ درصد در اختیار دارد؛ مقداری که در صورت تکمیل فرآیند غنیسازی، ظرف چند هفته برای ساخت ۹ تا ۱۰ بمب هستهای کافی خواهد بود.
مجتمع هستهای اصفهان در جریان حملات هوایی آمریکا و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ آسیب گسترده و جدی دید.
در حال حاضر، دو تأسیسات مربوط به تبدیل و غنیسازی اورانیوم همچنان به شدت آسیبدیده هستند، اما بر اساس ارزیابی «رصدخانه هستهای ایران»، نهادی که بطور مستمر توانمندیهای هستهای ایران را میسنجد، احتمال بسیار زیادی وجود دارد که ذخایر اورانیوم همچنان در همان محل باقی مانده باشند.
نهادهای اطلاعاتی آمریکا نیز به این نتیجه رسیدهاند که رژیم ایران هنوز از طریق یک مسیر ورودی بسیار باریک به این ذخایر دسترسی دارد، هرچند این منطقه به صورت دائم تحت نظارت ایالات متحده قرار گرفته است.
رافائل گروسی مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرده است که احتمال دارد بخش کمتری از اورانیوم با غلظت بالا در تأسیسات هستهای نطنز نگهداری شود.
نطنز بزرگترین مرکز غنیسازی اورانیوم در ایران به شمار میرود؛ تأسیساتی که تهران در ابتدا وجود آن را از بازرسان سازمان ملل مخفی کرد و تنها پس از افشای آن از سوی مخالفان رژیم ایران در سال ۲۰۰۲ شناسایی شد. بخش عمده فعالیتهای این مجموعه در اعماق زمین انجام میشود.
بخشهای غیرزیرزمینی تأسیسات نطنز در حملات ژوئن ۲۰۲۵ (خرداد ۴۰۴) به شدت آسیب دید.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی در همین ارتباط گزارش داد که ورودیهای بخش زیرزمینی این مرکز در حملات ماه مارس گذشته نیز هدف قرار گرفته و آسیب دیدهاند؛ اقدامی که احتمالاً با هدف مدفون کردن ذخایر هستهای در زیر زمین انجام شده است.
«کوه کلنگ»؛ تأسیسات زیرزمینی جدید
در فاصله حدود ۱۶۰۰ متری از نطنز، مجموعهای قرار دارد که با نام «کوه کلنگ » (Pickaxe Mountain) شناخته میشود. مقامات جمهوری اسلامی در سال ۲۰۲۰ اعلام کردند که آنجا قرار است محل تأسیساتی برای ساخت سانتریفیوژها باشد؛ مجموعهای که در عمق زمین ساخته شده تا در برابر بمبهای سنگرشکن قدرتمند مقاومت کند.
کارشناسان معتقدند این تأسیسات هنوز وارد مرحله بهرهبرداری نشده، هرچند تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که عملیات ساخت و ساز حتی پس از حملات ژوئن ۲۰۲۵ نیز ادامه داشته است.
چندی پیش دونالد ترامپ بارها تهدید کرد که «کوه کلنگ» را بمباران خواهد کرد، اما تا کنون از اجرای این تهدید خودداری کرده است.
فُردو؛ پیشرفتهترین تأسیسات هستهای در ایران
رژیم ایران از سالها پیش تأسیسات غنیسازی اورانیوم فُردو را که در اعماق زمین ساخته شده، امنترین و پیشرفتهترین سایت هستهای خود میدانست.
بر اساس ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا که سال گذشته منتشر شد، این مجموعه در حملات ژوئن ۲۰۲۵ هدف ۱۲ بمب سنگرشکن بسیار قدرتمند قرار گرفت و آسیبهای شدیدی دید؛ به گونهای که احتمال میرود دیگر قابل بهرهبرداری نباشد.
بر پایه تحلیلی که کارشناسان هستهای «مؤسسه علوم و امنیت بینالمللی» در واشنگتن در ماه ژوئن ۲۰۲۶ منتشر کردند، چهار ورودی اصلی این تأسیسات دستکم تا اواسط ماه مه همچنان زیر آوار ناشی از حملات سال ۲۰۲۵ مدفون باقی مانده است.
تصاویر ماهوارهای که تقریباً در همان بازه زمانی ثبت شدهاند، نشان میدهد جمهوری اسلامی در حال ایجاد موانع و سدّ راه در مسیر جادههای منتهی به ورودی تونلهای مدفون است؛ اقدامی که احتمالاً با هدف کند کردن هرگونه حمله احتمالی در آینده انجام شده است.
این مؤسسه در جمعبندی خود اعلام کرد که حملات صورتگرفته به فردو در جریان جنگ جاری، عمدتاً به هدف قرار دادن سامانههای پدافند هوایی جمهوری اسلامی و یک مرکز تحقیقات محدود شده و خسارت جدید قابل توجهی به بخشهای اصلی این تأسیسات وارد نشده است.
زمان بازسازی برنامه هستهای
جمهوری اسلامی همواره تأکید کرده است که برنامه هستهای آن اهدافی کاملاً صلحآمیز دارد، اما تلاشهای تهران برای غنیسازی اورانیوم تا سطوح نزدیک به درجه مورد نیاز برای تولید سلاح هستهای، همراه با محدود کردن همکاری با بازرسان سازمان ملل، سالهاست نگرانیهای گستردهای در جامعه بینالمللی برانگیخته است.
دونالد ترامپ در ماه آوریل ۲۰۲۶ مدعی شد که دولت او برنامه هستهای رژیم ایران را «بطور کامل نابود کرده است». با این حال، رافائل گروسی مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در گفتگویی که اوایل امسال با شبکه «سیبیاس نیوز» انجام داد، اظهار داشت: «هیچکس نمیتواند انکار کند که این حملات عملاً برنامه هستهای ایران را به میزان قابل توجهی عقب رانده است.»
او در ادامه افزود: «وقتی عملیات نظامی به پایان برسد، همچنان با مجموعهای از مسائل اساسی روبرو خواهیم بود؛ مسائلی که از ابتدا در قلب این بحران قرار داشتهاند».
جیمز اکتون فیزیکدان و کارشناس مسائل ایران در بنیاد کارنگی برای صلح بینالمللی نیز معتقد است بخش قابل توجهی از زیرساخت برنامه هستهای ایران همچنان پابرجاست؛ به اندازهای که اگر بدون مانع به فعالیت خود ادامه دهد، «تصور میرود [رژیم] ایران در این مرحله بتواند ظرف کمتر از یک سال، و شاید حتی بسیار زودتر از آن، یک بمب هستهای تولید کند».
شورای روابط خارجی اروپا نیز زمان مشخصی برای بازسازی کامل برنامه هستهای ایران ارائه نکرده، اما در تازهترین تحلیل خود هشدار داده است که جمهوری اسلامی «در صورت نبود نظارت و بازرسی، میتواند به سرعت غلظت ذخایر کنونی اورانیوم خود را تا سطح مورد نیاز برای کاربرد نظامی افزایش دهد».
*منبع: روزنامه الشرق الاوسط
*ترجمه و تنطیم از کیهان لندن
