جمهوری اسلامی وعده داده بود در واکنش به محاصرهی اعمالشده از سوی ایالات متحده، بخش بیشتری از تجارت خود را از مسیرهای زمینی انجام دهد. اما آنچه در عمل و در عرصهی میدانی جریان دارد، مطابق برنامه پیش نمیرود.
صدها رانندهی کامیون ایرانی در حال حاضر در مرز ایران و پاکستان گرفتار شدهاند و قادر نیستند محمولههای خود را به کشور همسایه منتقل کنند. آنها میگویند با موانع اداری و هزینههای فزایندهای روبرو هستند که بخش قابل توجهی از آنها ناشی از سیاستها و مقررات دولت خودشان است.
وضعیتی مشابه در مرزهای زمینی ایران با ترکیه، ترکمنستان و افغانستان نیز جریان دارد؛ شرایطی که به مشکلی خودساخته برای تهران تبدیل شده و تجارت از طریق معدود مجراهای باقیمانده برای تنفس اقتصادی ایران را به شدت محدود کرده است.
بر اثر این تأخیرها، چندین تن زردآلوی متوقفشده در مرز فاسد شده است. رانندگان کامیون میگویند محمولههای پرسود سنگآهن، سیمان و گاز مایع نیز در مداخل ورودی مرزهای پاکستان و افغانستان متوقف ماندهاند.
یکی از رانندگان در ویدیویی که آخر هفته از سوی «اتحادیهی تشکلهای کامیونداران و رانندگان سراسر ایران» منتشر شد، میگوید: «نه ایران مسئولیت این وضعیت را بر عهده میگیرد و نه پاکستان اجازه میدهد بارهای خود را تخلیه کنیم.»
در جنگ اقتصادی جاری در خلیج فارس، توانایی کشورهای منطقه برای انتقال صادرات خود از مسیرهای زمینی بجای عبور از تنگه هرمز، نقشی تعیینکننده دارد. برخی کشورها توانستهاند راههای جایگزینی برای دور زدن این گلوگاه پیدا کنند.
عربستان سعودی حجم بیشتری از نفت خود را از طریق شبهجزیرهی عربستان به سمت غرب منتقل میکند. نیروی دریایی ایالات متحده نیز به شماری از کشورهای حوزهی خلیج فارس کمک میکند تا نفت خود را از تنگهی هرمز عبور دهند.
اما تلاشهای جمهوری اسلامی در این زمینه با ناکامی روبرو شده است. ایالات متحده با اعمال تحریمهای تازه، اقتصاد ایران را بیش از پیش منزوی کرده و در واکنش به حملات تهران علیه نیروی دریایی آمریکا، حملاتی را نیز علیه نفتکشهای ایرانی انجام داده است؛ تحولاتی که صادرات دریایی ایران را به شدت کاهش داده است.
در ضربهای دیگر به تلاشهای جمهوری اسلامی برای دور زدن تنگه هرمز، شرکت هواپیمایی «ماهان» که تحت تحریم ایالات متحده قرار دارد، روز چهارشنبه اعلام کرد پروازهای خود به عمان و ترکیه را به حالت تعلیق درمیآورد. رسانههای وابسته به حکومت در تهران این خبر را منتشر کردند.
هفتهی گذشته، وزارت خزانهداری ایالات متحده تحریمهای تازهای علیه شرکتهایی وضع کرد که به گفتهی این وزارتخانه از هواپیمایی ماهان حمایت میکنند؛ شرکتی که در زمینهی جابجایی مسافر و حمل و نقل بار فعالیت دارد.
محاصرهی آمریکا همچنین واردات کالاهای اساسی به ایران را با اختلال روبرو کرده است. حدود ۷۰ درصد این کالاها در شرایط عادی از طریق بنادری وارد کشور میشوند که اکنون در محاصره قرار دارند. اگرچه کالاهای بشردوستانه و مواد غذایی ظاهرا از این محدودیتها مستثنی هستند، اما در عمل شرکتهای کشتیرانی تمایل چندانی به حمل کالا به مقصد ایران ندارند.
ویدیوهایی که هفتهی گذشته در شبکههای اجتماعی منتشر شد، جرثقیلهای بندر «رجایی»، بزرگترین بندر تجاری کانتینری ایران، را در حالی نشان میدهند که از فعالیت بازماندهاند.
فعالان و کارشناسان حوزهی حمل و نقل در تهران ماه گذشته به خبرگزاری مهر، وابسته به نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی، گفتند هزاران کانتینر در بنادر پاکستان، امارات متحدهی عربی و عربستان سعودی متوقف و سرگردان ماندهاند.
حکومت اسلامی سعی کرده است با انتقال بخش بیشتری از تجارت خود به مسیرهای جایگزین، این کمبود را جبران کند. به گفتهی مقامات جمهوری اسلامی، حجم ترانزیت کالا از طریق دریای خزر طی پنج ماه گذشته ۷۰ درصد افزایش یافته است. بر اساس دادههای مؤسسهی «کپلر» و وبسایتهای تجاری ایران، این کشور بخش قابل توجهی از گندم، ذرت و روغن خوراکی مورد نیاز خود را از روسیه وارد میکند.
هادی حقشناس، استاندار گیلان در حاشیهی دریای کاسپین، اواخر ماه اوت به خبرگزاری دولتی جمهوری اسلامی «ایرنا» گفت: «تلاش میکنیم این تهدید را به یک فرصت تبدیل کنیم.»
به گزارش روزنامهی حکومتی «تهران تایمز»، از زمان آغاز محاصره، تردد قطار باری میان تهران و شهر «شیآن» در شرق چین که پیش از این هفتهای یک بار انجام میشد، به یک قطار در هر سه یا چهار روز افزایش یافته است. ایران ماشینآلات صنعتی، تجهیزات الکترونیک و قطعات یدکی اتومبیل را از چین وارد میکند.
با این حال، رویدادهای اخیر نشان میدهد که مسیرهای جایگزین نیز تا چه اندازه آسیبپذیرند. عراق در آخر هفته، پس از آنکه جمهوری اسلامی را متهم کرد که از خاک این کشور برای حمله به عربستان سعودی استفاده کرده است، پایانههای باربری در مرز با ایران را بطور موقت تعطیل کرد.
در پی این تصمیم، روز یکشنبه کامیونهای حامل پیاز ایران که عازم عراق بودند، ناچار به بازگشت شدند؛ موضوعی که «میدان مرکزی میوه و ترهبار تهران» نیز آن را تأیید کرده است.
با اینهمه، مرزهای زمینی ایران حتی پیش از محدودیتها و تعطیلیهای اخیر نیز با آشفتگی و ازدحام روبرو بودند. برای نمونه، در تابستان امسال شمار کامیونهایی که از گذرگاه «پیشین»، یکی از مسیرهای اصلی مرزی بسوی پاکستان، عبور میکردند، از حدود ۴۰ دستگاه به روزانه ۱۳۰ دستگاه افزایش یافت. رحیمبخش بلیدهای، فرماندار محلی، این آمار را در گفتگو با خبرگزاری نیمهرسمی «ایسنا» اعلام کرده است.
افزایش چشمگیر حجم تردد و جابجایی کالا سبب شده است مأموران گمرک در مرزهای زمینی ایران برای مدیریت این حجم از مبادلات با دشواری روبرو شوند. احسان ملکزاده، رئیس انجمن شرکتهای حملونقل بینالمللی ایران، در گفتگو با خبرگزاری مهر گفته است: «گمرکات در سراسر مرزهای زمینی کشور برای پاسخگویی به این فشار فزاینده با مشکل مواجه شدهاند.»
ملکزاده افزوده است: «۳۷۰۰ کامیون در سمت ایران در گذرگاه مرزی با ترکیه متوقف ماندهاند و زمان انتظار برای عبور از مرز در مواردی به ۲۰ روز میرسد.»
به گزارش «شبکهی مستندسازی حقوق بشر بلوچستان»، یک نهاد مدنی محلی، در گذرگاه اصلی مرزی ایران و پاکستان نیز در هر مقطع حدود ۷۰۰ کامیون، که عمدتا حامل گاز مایع و سیمان هستند، در انتظار عبور از مرز بسر میبرند، حال آنکه تنها به ۴۰ کامیون اجازهی عبور داده میشود.
یکی از رانندگان به خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی «ایرنا» گفته است، چندین روز در سمت پاکستانی مرز متوقف مانده بود، در حالی که محمولهی گوشت او برای ایران، که بهای مواد غذایی در آن بشدت رو به افزایش است، حمل میشد.
در مرز افغانستان نیز رانندگان کامیون از انتظارهای چندروزه برای صدور سنگآهن ایران شکایت دارند. به گزارش اتحادیه کامیونداران ایران، رانندگان پیش از آنکه بتوانند محمولههای سنگآهن را از مرز خارج کنند، ناچارند گاه چندین روز در انتظار بمانند.
رانندگان کامیون ایرانی که در انتظار ورود به پاکستان هستند، میگویند گاه چندین روز در مرز سرگردان میمانند، بیآنکه به آب و غذا یا حتی امکانات اولیهی بهداشتی دسترسی داشته باشند؛ آنهم در گرمای طاقتفرسایی که دمای هوا به حدود ۵۰ درجهی سانتیگراد میرسد. این وضعیت در تصاویری که اتحادیه کامیونداران در حساب خود در شبکههای اجتماعی منتشر کرده نیز به نمایش درآمده است.
اتحادیه کامیونداران میگوید شماری از تانکرهای حامل گاز مایع اجازهی عبور از مرز و ورود به پاکستان را یافتهاند، اما مقامهای پاکستانی برای صدور اجازهی عبور، از هر رانندهی ایرانی مبلغی معادل بیش از ۱۰ هزار دلار مطالبه کردهاند؛ رقمی که به گفتهی این اتحادیه تا کنون سابقه نداشته است.
سخنگوی وزارت خارجهی پاکستان اما در واکنش به این گزارش گفته از وضع هیچگونه عوارض یا محدودیت تازهای در مرز این کشور با ایران اطلاعی ندارد.
در همین حال، در مرز ترکمنستان که یکی از مسیرهای ارتباطی ایران با چین به شمار میرود، شرکتهای حمل و نقل از محدودیتهایی شکایت دارند که ناشی از کمبود انبار و نبود یک ساز و کار مناسب برای ثبت و انتقال ریلی کالا به چین است. یک بازرگان نیز میگوید واردات قطعات یدکی اتومبیل از این قدرت اقتصادی آسیا روز به روز دشوارتر میشود.
افزایش هزینههای حمل و نقل و تجارت نیز اکنون بر معضل رو به وخامت تورم در ایران افزوده و فشارهای تورمی را بیش از پیش تشدید کرده است.
محمدرضا خدارحم، کارشناس حوزهی واردات، هفتهی گذشته به روزنامهی اقتصادی «دنیای اقتصاد» گفته است: «در برخی موارد، گلوگاههای ایجادشده در مسیرهای زمینی و تغییر اجباری مسیر حمل و نقل سبب شده است هزینههای اضافی ناشی از این وضعیت، پس از رسیدن کالاهای مصرفی متعارف به تهران، تا یکسوم بهای آنها را تشکیل دهد.»
مجیدرضا حریری، رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین، پیشتر پیشبینی کرده بود محاصرهی دریایی آمریکا سالانه ۱۸ میلیارد دلار هزینهی اضافی بر ایران تحمیل خواهد کرد. وی به وبسایت «خبرآنلاین» که به میانهروهای حکومت نزدیک است، گفته بود: «هزینهی انتقال یک کانتینر از چین به ایران از مسیر زمینی به ۱۲ هزار دلار میرسد، حال آنکه انتقال همان کانتینر از راه دریا حدود سه هزار دلار هزینه دارد.»
بخش عمدهی این هزینههای اضافی به مصرفکنندگان منتقل میشود؛ وضعیتی که پیامدهای آن برای رهبری جمهوری اسلامی قابل پیشبینی نیست. بر اساس آمار رسمی ایران، نرخ تورم مواد غذایی در ماه اوت به ۱۲۸ درصد افزایش یافت.
منبع: والاستریت ژورنال
ترجمه و تنظیم: کیهان لندن
