ساموئل (پیمان) سلاحی – در حالی که تمرکز بسیاری از تحلیلگران بر بحرانهای اقتصادی، فشارهای بینالمللی و اعتراضات خیابانی است، یک روند خاموش اما تأثیرگذار در جامعه ایران جریان دارد: تحولات سبک زندگی و ارزشهای نسل جدید. این تغییرات آرام، مشروعیت ایدئولوژیک جمهوری اسلامی را بهتدریج از بین میبرد و زمینهساز یک فروپاشی نرم شده است.
۱.شکاف عمیق نسلی و ارزشهای جدید
طبق نظرسنجی مؤسسه «گمان» (۲۰۲۲)، تنها ۲۷ درصد مردم ایران خود را مذهبی میدانند، در حالی که این رقم در دهه ۱۳۶۰ بیش از ۷۰ درصد بود. نسل Z (متولدین ۱۳۷۵ به بعد) بهطور ویژهای سکولارتر، فردگراتر و جهانیتر از نسلهای پیشین است.
- ۵۵ درصد جوانان ۱۸ تا ۲۹ ساله گفتهاند به هیچ دین و مذهبی پایبند نیستند.
- بیش از ۷۰ درصد همین گروه سنی معتقدند قوانین اجتماعی حکومت باید کنار گذاشته شود.
این آمارها نشان میدهد شکاف میان حکومت و نسل جدید تنها سیاسی نیست، بلکه یک تضاد بنیادین ارزشی ایجاد شده است.
۲.سبک زندگی در برابر قوانین ایدئولوژیک
موضوع حجاب اجباری یکی از شاخصترین نمونههاست. طبق گزارش مرکز افکارسنجی ایسپا (۱۴۰۱):
- ۷۲ درصد زنان اعلام کردهاند که به شکل دلخواه خود حجاب را رعایت میکنند و نه بر اساس قوانین حکومتی.
- تنها ۲۳ درصد با برخوردهای انتظامی برای حجاب مخالف بودند، در حالی که ۶۴ درصد صراحتاً خواهان لغو گشت ارشاد بودند.
این مقاومت مدنی به حدی فراگیر شده که سیاستهای حکومتی عملاً کارایی خود را از دست داده است.
۳.فرهنگ عامه و رسانههای نوین؛ قدرت نرم جامعه
فرهنگ عامه و شبکههای اجتماعی به یکی از قدرتمندترین ابزارهای مقاومت نرم در ایران تبدیل شدهاند. بر اساس گزارش «We Are Social» ۲۰۲۳:
- بیش از ۷۱ میلیون ایرانی به اینترنت دسترسی دارند (معادل ۸۳ درصد جمعیت).
- کاربران ایرانی بهطور میانگین روزانه ۳ ساعت و ۳۰ دقیقه در شبکههای اجتماعی هستند.
در این فضا، میمها، طنزهای اینترنتی، موسیقی زیرزمینی و ویدئوهای کوتاه، روایت رسمی حکومت را به چالش میکشند. مثال بارز آن رشد سریع موسیقی رپ فارسی است که بنا بر تخمینها، میلیونها شنونده فعال در ایران دارد و بسیاری از آنها محتوایی انتقادی نسبت به ساختار قدرت دارند.
۴.جهانی شدن سبک زندگی
ارتباط مستقیم با جهان بیرون باعث شده الگوهای زندگی جوانان ایرانی بهشدت به استانداردهای جهانی نزدیک شود. طبق دادههای «Statista» ۲۰۲۳:
- حدود ۴۵ درصد کاربران ایرانی VPN استفاده میکنند تا محدودیتهای اینترنتی را دور بزنند.
- بیش از ۳۵ درصد خریدهای اینترنتی جوانان از برندهای بینالمللی یا محتوای خارجی است.
این وابستگی به فرهنگ جهانی، کنترل فرهنگی حکومت را به حداقل رسانده است.
۵.بحران مشروعیت: نشانههای عینی
بررسیهای موسسه «گمان» نشان میدهد که تنها ۲۱ درصد مردم معتقدند جمهوری اسلامی شایسته ادامه حکومت است. در حالی که این رقم در سال ۱۳۹۶ حدود ۴۲ درصد بود.
- اعتماد به روحانیت: ۱۲ درصد
- اعتماد به رسانههای حکومتی: ۱۷ درصد
- اعتماد به نهادهای امنیتی: ۳۱ درصد
این کاهش اعتماد عمومی، مستقیماً با ناکارآمدی حکومت در مدیریت سبک زندگی و خواستههای اجتماعی مرتبط است.
نتیجهگیری: آیندهای که از پایین شکل میگیرد
فروپاشی سیاسی لزوماً با انقلاب خیابانی آغاز نمیشود؛ گاهی جامعه با انتخابهای روزمره، قوانین و ارزشهای رسمی را بیاثر میکند و حکومت را در موقعیتی قرار میدهد که هر تصمیمی به تضعیف بیشترش منجر میشود.
نسل Z در ایران امروز با سبک زندگی متفاوت، ارتباط جهانی و بیاعتمادی عمیق به ایدئولوژی رسمی، مهمترین نیروی فرساینده جمهوری اسلامی است. حتی اگر حکومت بتواند بحرانهای اقتصادی و سیاسی را مهار کند، مقابله با این تغییرات فرهنگی-اجتماعی بسیار دشوارتر خواهد بود.
