وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی از مصوبه دولت برای تشکیل ستاد مدیریت بحران فرونشست به ریاست محمدرضا عارف معاون اول رئیس جمهور خبر داده است.
رضا صالحی امیری وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی روز شنبه ۲۹ شهریورماه ۱۴۰۴ از مصوبه دولت برای تشکیل ستادی با موضوع مدیریت بحران فرونشست به ریاست محمدرضا عارف معاون اول مسعود پزشکیان خبر داد.
وزیر ارشاد افزوده همه دستگاهها از جمله وزارت نیرو، وزارت راه و سازمان محیطزیست و وزارت ارشاد و میراث فرهنگی در این ستاد ذیربط هستند.
رضا صالحی امیری درباره نگرانیهایی که درباره فرونشست زمین در برخی استانها به ویژه در استان اصفهان وجود دارد و آسیب جدی این پدیده به بناهای تاریخی و میراثی، گفته «مدتی قبل یک گزارشی در خصوص این موضوع در دولت ارائه دادم، فرونشست موضوع میراث فرهنگی نیست اما تأثیر فرونشست در بناهای تاریخی و میراث فرهنگی مسئله ماست.»
وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی همچنین گفته «برای این موضوع جمعبندی و جلسات کارشناسی داشتیم. همکاران من در اصفهان، شیراز و تهران جلسات مشترک با سازمان محیط زیست داشتند. گزارشی که به دولت ارائه کردیم، گزارش نگرانکنندهای بود و در آن نسبت به تأثیر فرونشست و پیامدش بر بناهای تاریخی و میراثی ابراز نگرانی شده بود.»
پدیده فرونشست که به علت مدیریت ناکارآمد و ویرانکننده منابع آبی از سوی جمهوری اسلامی طی چهار دهه گذشته و برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی مرزهای بحران را رد کرده، حالا به تهدیدی علیه حیات شهرهای مختلف ایران و جان میلیونها شهروند تبدیل شده است.
فرونشست در شهرهایی مانند تهران، کرمان، یزد، اصفهان، اهواز با سرعتی شتابان در حال گسترش است و برخی مناطق سالانه بیش از ۲۰ سانتیمتر فرونشست ثبت شده است.
اگر چه در سالهای گذشته فرونشست دشتهای ایران را متأثر کرده بود اما حالا این پدیده به درون شهرها کشیده شده و خبرهایی درباره ریزش بخشی از خیابانها یا منازل مسکونی در شهرهای درگیر با این پدیده منتشر میشود.
در شهریورماه امسال طی یک هفته سه فرونشست در محدوده مرکزی شهر اصفهان ایجاد شد. روز دوشنبه ۲۴ شهریورماه ۱۴۰۴ در شبکههای اجتماعی منتشر شد، یک فرونشست در خیابان بهارستان اصفهان ایجاد شد. روز دوشنبه ۱۷ شهریورماه هم فرونشستی با عمق ۱۵ متر و عرض شش متر در خیابان هشت بهشت اصفهان ایجاد شد و یک روز بعد نیز فرونشستی با عمق هفت متر در خیابان لاله شهر اصفهان ایجاد و سبب آسیب به شبکه فاضلاب شد.
همزمان مهدی جمالینژاد استاندار اصفهان اعلام کرد میزان فرونشست سالیانه در برخی مناطق این استان به ۱۵ تا ۱۸ سانتیمتر رسیده است.
استاندار اصفهان وضعیت فرونشست در این شهر را نیز بحرانی توصیف کرد و گفت «۹ ایستگاه اصلی مترو اصفهان، ۲۷۴ فلکه اصلی آتشنشانی، ۳۲۸ مسجد، ۳۷ کتابخانه، سه بیمارستان اصلی، یک هتل و ۲۵۸ مدرسه در پهنه بالای فرونشست است.»
مهدی جمالینژاد همچنین گفته ۷۰ تا ۸۰ مدرسه نیز به علت فرونشست تخلیه شدند که بسیاری از آنها به علت تشدید فرونشست تخریب شدند.
فرونشست در دیگر نقاط ایران نیز مرزهای بحران را هم رد کرده و فراتر رفته است. رضا شهبازی مدیر کل سابق مرکز زمینشناسی و اکتشافات معدنی منطقه شمال شرق کشور درباره وضعیت بحرانی فرونشست در استان تهران اعلام کرد «اطراف فرودگاه بینالمللی «امام» شکافهای عمیقی در زمین پدیدار شده است. یکی از ساکنان کهریزک در جنوب تهران گفته دیوارهای خانه ما در طول پنج سال گذشته چندین بار ترک خورده است، اول فکر میکردیم به دلیل ساخت و ساز مترو است، اما همسایهها میگویند، زمین دارد پایین میرود.»
بر اساس دادههای مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرداری ایران، دشت جنوب و جنوب غربی تهران با نرخ متوسط سالانه ۲۵ تا ۲۷ سانتیمتر، یکی از بالاترین نرخهای فرونشست در جهان را تجربه میکند، این رقم در برخی مناطق خاص، مانند دشت ورامین، حتی به ۳۶ سانتیمتر در سال نیز میرسد، که شش برابر میانگین جهانی محسوب میشود.
رضا شهبازی، هشدار داده «وضعیت فرونشست به حدی بحرانی است که باید از عبارت «فاجعه ملی» استفاده کنیم.»
مهدی زارع زلزلهشناس و استاد پژوهشکده زلزلهشناسی نیز همزمان با اعلام خبر تشکیل «دیرهنگام» ستاد مدیریت فرونشست در دولت، در گفتگو با خبرگزاری «رکنا» گفته «دلایل ایجاد فروچالهها در شهرها مختلف است. فرونشست زمین اصلیترین دلیل زمینهساز است. این پدیده مخرب، بستر و زیرساخت زمین را برای فروچالهها آماده میکند.»
او افزوده «حفر تونلهای مترو تسریعکننده و محرک فروچالههاست. ساخت مترو در بستر مستعد فرونشست – مانند موارد اصفهان و تهران- مانند یک عامل فشار اضافه عمل میکنند. زیرسازی ناکافی و فرسوده تشدیدکننده فروچالههاست.»
این استاد زمینشناسی با تأکید بر اینکه پروژههای عظیم عمرانی مانند مترو، در شرایطی که زمین از قبل به دلیل فرونشست ضعیف شده، مانند یک شوک بزرگ عمل میکنند توضیح داده که «حفر تونلها و ایستگاههای مترو، تعادل فشارهای درون لایههای زمین را به هم میزند. ماشینآلات حفاری و انفجارها (در روشهای سنتی) لرزشهای زیادی ایجاد میکنند که میتواند خاکهای سست شده را تخریب کند.»
مهدی زارع افزوده در بسیاری از پروژههای حفاری مترو، برای جلوگیری از نفوذ آب، چاههای زهکشی حفر میشوند و آب اطراف تونل را تخلیه میکنند و «این کار دقیقاً همان عاملی است که باعث فرونشست میشود و آن را در مقیاس کوچکتر و موضعیتر تشدید میکند. بنابراین اگر حفاری مترو بدون مطالعات دقیق زمینشناسی و ژئوتکنیک و در مناطقی با پتانسیل بالای فرونشست یا حفرههای زیرزمینی انجام شود، میتواند به صورت مستقیم باعث ریزش ناگهانی و ایجاد فروچاله در سطح شهر شود.»
به عقیده مهدی زارع «شبکههای قدیمی انتقال آب و فاضلاب در بسیاری از شهرهای ایران، عامل مستقیم و محلی ایجاد فروچاله هستند. لولههای فرسوده و ترکخورده دائماً در حال نشت آب هستند.»
استاد پژوهشکده زلزلهشناسی گفته «این آب به تدریج خاک اطراف لوله را شسته و با خود به داخل فضای خالی زیر زمین میبرد. این فرآیند شستشو، به مرور زمان یک حفره یا «حفرهی کارستی» در زیر سطح خیابان و پی ساختمانها ایجاد میکند. اگر این نشت آب در منطقهای رخ دهد که از قبل به دلیل برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی دچار فرونشست و خالیشدگی شده، سرعت و شدت ایجاد حفره چندین برابر میشود. بارشهای شدید و بارانهای ناگهانی و سیلابی، عامل نهایی و محرک ریزش فروچالهها هستند.
او همچنین گفته «آب باران به داخل ترکها و حفرههای از قبل تشکیلشده در زیر زمین نفوذ میکند. با افزایش وزن و روانسازی آب، خاک باقیمانده در سقف حفرهها را سنگینتر و روانتر میکند. وقتی مقاومت خاک به دلیل اشباع شدن از آب و وزن زیاد از حد تحمل آن کمتر شود، سقف حفره فرو میریزد و فروچاله به صورت ناگهانی ظاهر میشود.»
مهدی زارع هشدار داده «وقوع فروچالهها در اصفهان و تهران از جمله جدیترین و نگرانکنندهترین نشانههای بحران محیط زیستی و زیرساختی در ایران است.»
او افزوده «در حالی که دلیل مهم در هر دو شهر پدیده فرونشست زمین است، اما زمینهها، عوامل تشدیدکننده و تظاهرات آن در این دو کلانشهر تفاوتهایی دارد. اصفهان به دلیل قرارگیری بر روی دشت رسوبی بسیار حاصلخیز و همچنین خشکی زایندهرود، به کانونی برای تشکیل فروچالههای بزرگ و چشمگیر تبدیل شده است.»
