ساموئل (پیمان) سلاحی – از نخستین روزهای انقلاب ۱۳۵۷، جمهوری اسلامی نه فقط به عنوان یک نظام مذهبی بلکه به عنوان نماینده نوعی «چپ دینی» پا به عرصه گذاشت. این گرایش در سیاستگذاریهای اقتصادی، فرهنگی و امنیتی به خوبی بازتاب یافته است.
دهه شصت؛ عدالتخواهی در قالب اقتدار
انقلاب فرهنگی: آیتالله خمینی در اردیبهشت ۱۳۵۹ در پیامی به شورای انقلاب گفت: «باید انقلابی اساسی در تمام دانشگاههای ایران به وجود آید تا اساتید غربزده تصفیه شوند.» (صحیفه امام، ج ۱۲، ص ۲۵۲)
مصادره اموال: بر اساس اصل ۴۹ قانون اساسی، دولت موظف شد «ثروتهای نامشروع» را مصادره کند. این اصل در عمل به مصادره گسترده اموال بخش خصوصی انجامید.
کوپنیسم و سهمیهبندی: نخستوزیر وقت، میرحسین موسوی، در سال ۱۳۶۲ گفت: «کوپن نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی است برای عدالت اجتماعی در شرایط جنگی.» (روزنامه اطلاعات، ۲۴ خرداد ۱۳۶۲)
اعدام مخالفان: عفو بینالملل در گزارش سال ۱۹۸۴ جمهوری اسلامی را متهم به «استفاده سیستماتیک از اعدام برای حذف سیاسی» کرد.
ضد مدرنیته و امپریالیسمستیزی
روحالله خمینی بنیانگذار جمهوری اسلامی در ایران بارها مدرنیته غربی را محکوم کرد: «ما از غرب جز فساد و تباهی چیزی ندیدیم. دانشگاههای ما باید اسلامی شوند تا کشورمان استقلال پیدا کند.» (صحیفه امام، ج ۱۴، ص ۲۳۵)
شعار «نه شرقی، نه غربی» که بر سردر وزارت خارجه نقش بست، بازتاب گفتمان ضدسرمایهداری و ضدبلوکبندی دوران جنگ سرد است.
ضداسرائیلی بودن به عنوان رکن اصلی هویت رژیم
در نخستین روزهای انقلاب، سفارت اسرائیل در تهران به سفارت فلسطین تبدیل شد. خمینی گفت: «اسرائیل غده سرطانی است و باید از بین برود.» (صحیفه امام، ج ۶، ص ۲۹۱)
این موضع تا امروز به عنوان بخشی از هویت ایدئولوژیک جمهوری اسلامی باقی مانده است.
دهه هفتاد و اصلاحات؛ چپ در قامت جدید
محمد خاتمی در سخنرانی ۱۶ آذر ۱۳۷۷ در دانشگاه تهران تأکید کرد: «عدالت اجتماعی و حمایت از محرومان محور اصلاحات است.» (روزنامه همشهری، ۱۷ آذر ۱۳۷۷)
تشکلهای دانشجویی اصلاحطلب نیز بیشتر بر عدالت اقتصادی، دولت رفاه و نقد سرمایهداری جهانی پای میفشردند.
امروز؛ بازتولید همان الگو
-یارانههای نقدی و کالابرگ الکترونیک، شکل جدیدی از کوپنیسم
-سهمیههای دانشگاهی و شغلی، تداوم سیاستهای توزیعگرایانه
-ضداسرائیلی بودن، همچنان جزو ثابت سیاست خارجی
-اصلاحطلبان، در حوزه اقتصاد و عدالت اجتماعی، میراثدار همان سنت چپاند.
جمعبندی
جمهوری اسلامی از آغاز تا امروز نماینده نوعی «چپ دینی» بوده است: عدالتخواهی همراه با تمرکز قدرت، اقتصاد دولتی و رانتخوار، امپریالیسمستیزی و ضداسرائیلی بودن. تفاوت اصلی آن با سوسیالیسم کلاسیک تنها در پیوند با دین است؛ وگرنه در عمل، بسیاری از سیاستهای اجرایی شباهت چشمگیر به الگوهای چپ اقتدارگرا دارند.
منابع و مآخذ:
-صحیفه امام خمینی، ج ۶، ۱۲ و ۱۴، «مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی»
-قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل ۴۹
-روزنامه «اطلاعات»، ۲۴ خرداد ۱۳۶۲
-Amnesty International, Annual Report 1984
-روزنامه «همشهری»، ۱۷ آذر ۱۳۷۷.
-شعار رسمی وزارت امور خارجه: «نه شرقی، نه غربی»
