در ابتدای آذرماه همچنان خبری از بارندگی در ایران نیست و منابع آب در استانهای درگیر با خشکسالی محدودتر شدهاند. در شرایطی که احتمال گستردهتر شدن جیرهبندی آب مطرح است، معاون شرکت آب منطقهای تهران گفته سدهای تهران به حجم استراتژیک رسیده و بهرهبرداری از آنها به زودی امکانپذیر نخواهد بود.
راما حبیبی معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای تهران روز شنبه اول آذرماه ۱۴۰۴ اعلام کرده که سدهای تهران تقریبا به حجم استراتژیک رسیدهاند؛ «حجمی که باید در سد باقی بماند و بیش از آن اگر بخواهیم بهرهبرداری کنیم با مباحث سازهای و فنی مواجهایم.»
راما حبیبی افزوده «همکاران ما در واقع دارند تلاش میکنند تا با انواع روشهای مدیریت مصرف و انواع روشهای مدیریت تأمین، بتوانند آب سالم و پایدار را به شهروندان تهرانی برسانند.»
معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای تهران افزوده «در حال حاضر سدی را نداریم که از مدار خارج شده باشد؛ احجام سدها تعریف خاص خودشان را دارند، گاهی به سرریز میرسند و گاهی به کف میرسند که حتی امکان برداشت آب و تزریق به شبکه را نداریم.»
بحران کمبود آب سبب شده در برخی استانها از جمله تهران، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اصفهان جیرهبندی آب به صورت کاهش فشار و قطع آب در ساعات شب در دستور کار قرار داشته باشد. با اینهمه به نظر میرسد جیرهبندی آب با قطع در ساعات روز نیز در شهرهایی با وضعیت بحرانی آب، اجتنابناپذیر باشد.
در همین رابطه نصرالله پژمانفر رئیس کمیسیون اصل نود مجلس شورای اسلامی از احتمال قطع آب در مشهد و تهران در ساعات روز خبر داده و گفته «در تهران تدابیری در حال انجام است که بتواند این مسئله را حل کند. در مشهد سد دوستی دیگر آبی برای انتقال ندارد و آب سدهای مشهد به صفر رسیده است.»
احسان قاضیزاده هاشمی عضو کمیسیون صنایع و معادن و نماینده استان خراسان «رضوی» در مجلس شورای اسلامی نیز در توضیحاتی گفته «بحران آب مشهد و مشکل سد دوستی فراتر از خشکسالی است و بیش از آنکه ناشی از شرایط کم آبی باشد، نتیجه نبود دیپلماسی مؤثر در دهه گذشته و سدسازی در افغانستان است.»
این نماینده مجلس شورای اسلامی افزوده «ما شاهد یک سیاستگذاری مشخص راهبردی در حوزه منابع آب در طول این چند سال نبودهایم و نتوانستهایم طرحهای مناسب و جایگزینی را تدوین و اجرا کنیم.»
بر اساس گزارشهای وزارت نیرو، ۲۸ سد بزرگ کشور ذخایری کمتر از ۳۰ میلیون متر مکعب دارند و برخی سدها به تراز صفر رسیدهاند. بحران در پایتخت و مرکز کشور جدیتر است؛ گزارشها نشان میدهد ذخایر سدهای تهران در آبان ۱۴۰۴، نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۵۰ درصد کاهش یافته است.
دولت سیاست روشن و موثری برای عبور از بحران عمیق بیآبی ندارد و کاهش شدید بارندگی در پاییز وضعیت را بحرانیتر هم کرده است. مسعود پزشکیان رئیس دولت چهاردهم نیز چاره کار را تخلیه پایتخت اعلام کرده است؛ نظری که با انتقاد شدید کارشناسان روبرو شده است.
داریوش مختاری کارشناس مدیریت منابع آب معتقد است «هر چه بیشتر به متن بحران میرسیم باید بزرگنمایی و دقت ذره بین واکاوی کم آبی تهران بیشتر شود؛ مفهموم عملیاتی دقیق گزاره تخلیه تهران، نه به معنای تخلیه کامل ساکنان آن است. هرچند دامنه کابوس کمآبی و بیآبی برای یک پهنه متراکم جمعیتی تهران چنان است که خطای ذهنی در تحلیل و اذهان پدید میآید که به محض اینکه واژه تخلیه بیان میشود یک کابوس فراگیر پدید میآورد.»
به گفته وی، آستانه خطر جایی است که از همه ظرفیتها برای بهینهسازی شبکه استفاده شده باشد و حتی انتقال آبهای ممکن و پرهزینه نیز انجام گرفته باشد و تا آن هنگام همچنان بارگذاری افزایش یافته باشد. در همان حال، منابع آب زیرزمینی که بخش قابل توجهی از این آب را تأمین میکنند، با تخلیه ناگهانی و پایانپذیری دائمی همراه شوند و آنگاه کابوس دائمی فرا میرسد.
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی نیز در گزارشی در سال ۱۴۰۱ تأکید کرده که ریشه بسیاری از پدیدههای مخرب زیستمحیطی در ایران بهدلیل نحوه حاکمیت قانون، مشارکت مردم و رفتار اقتصادی دولت است.
کارشناسان معتقدند اقدامات علمی میتواند بحران کمآبی در ایران را از وضعیت اورژانسی خارج کند. اگر چه دولت به دنبال راهکارهایی گران و خسارتبار مانند اجرای طرحهای انتقال آب است که اکوسیستم در مناطق مبدأ انتقال را دستخوش تغییراتی خسارتبار میکند، کارشناسان معتقدنداولویت باید بازچرخانی فاضلاب و پسابها باشد.
به عقیده کارشناسان برخلاف شیرینسازی، اقتصادیترین و دردسترسترین منبع آب جدید برای ایران، بازچرخانی فاضلاب و پسابهای شهری و صنعتی است. این آب تصفیهشده میتواند مستقیما نیاز بخشهای صنعت و آبیاری فضای سبز شهری را تأمین کند.
آمارهای منتشرشده نشان میدهد در حال حاضر ۲۷۸ تصفیهخانه فاضلاب فعال داریم که ۵۵ درصد از جمعیت شهری را پوشش میدهند. ظرفیت فعلی تصفیه در کشور ۶.۲ میلیون مترمکعب در شبانهروز است. طبق برنامه هفتم توسعه، این ظرفیت باید به روزانه ۸ میلیون مترمکعب افزایش یابد.
در کلانشهری مانند تهران، برنامههایی برای بازچرخانی بیش از ۵۰ درصد پساب تولیدی در حال اجراست. این فناوری ضمن کاهش آلودگی زیستمحیطی ناشی از رهاسازی فاضلاب، منبع آبی پایداری را فراهم میکند که به هزینه هنگفت شیرینسازی نیاز ندارد.
همچنین کارشناسان تأکید دارند استفاده از فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و سنجش از دور برای مدیریت بحران آب حیاتی است. پژوهشگاه فضایی ایران میگوید از دادههای ماهوارهای برای پایش منابع آب سطحی، رطوبت خاک و پیشبینی خشکسالی استفاده میکند.
بر اساس طرحهای کارشناسی، نصب کنتورهای هوشمند و سیستمهای پایش آنلاین آبهای زیرزمینی نیز اولین گام ضروری برای مدیریت آبخوانها و جلوگیری از برداشت غیرمجاز است.
