یک عضو کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی با هشدار نسبت به بحران فرسایش خاک گفته که «خشکسالیهای ممتد، برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی و نبود اجرای طرحهای علمی در حوزه آبیاری نوین، منابع طبیعی و کشاورزی کشور را با تهدید جدی مواجه کرده است.»
رحمدل بامری عضو هیئت رئیسه کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی مجلس شورای اسلامی در گفتگو با خبرگزاری «تابناک» گفته «خشکسالیهای ممتد سالیان اخیر، همراه با برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی و نبود نظارت و اجرای طرحهای علمی در حوزه آبیاری نوین و مصرف آب، شرایطی نگرانکننده برای منابع طبیعی و کشاورزی در استانهای مختلف کشور رقم زده است.»
عضو هیئت رئیسه کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی مجلس شورای اسلامی تأکید کرده که «اگر تدابیر جدی برای مهار این روند اندیشیده نشود، کشور در آینده با بیابانزایی گسترده مواجه خواهد شد و جنگلها، مراتع و سفرههای آب زیرزمینی، که برای زیست انسان و حیوانات حیاتی هستند، از دست خواهند رفت.»
پژوهش جامع گروه بینالمللی «نسبتدهی آبوهوای جهانی» (World Weather Attribution) یا به اختصار WWA که به تازگی منتشر شده نیز نشان میدهد اقدامات انسانی متهم اصلی خشکسالی در ایران، عراق و سوریه است.
مطالعه تازه این گروه با «ترکیب ارزیابی دقیق میزان مواجهه و آسیبپذیری در سه کشور سوریه، عراق و ایران و بررسی احتمالاتی تغییر در شدت و احتمال خشکسالی بهواسطه تغییر اقلیم انسانساخت» انجام شده است و با شواهد قوی نشان میدهد تغییراقلیم ناشی از فعالیتهای انسان خطر خشکسالی را بیش از ده برابر افزایش داده و این روند دستاوردهای توسعهای سالهای پس از درگیریهای منطقه را به عقب رانده است.
این گزارش تأکید کرده بحران حاد فعلی، بخشی از بحران بلندمدت آب در ایران و حوضههای دجله و فرات است. خشکسالیهای مکرر برآمده از چند فشار ترکیبی است؛ افزایش نرخ تبخیر، کشاورزی پرآببر و برداشتهای غیرپایدار از منابع آب. این فشارهای ترکیبی باعث ایجاد تنش مزمن آبی در مراکز شهری بزرگ از جمله تهران میشود.
روزنامه «پیام ما» با نگاهی به گزارش گروه بینالمللی «نسبتدهی آبوهوای جهانی» نوشته که بر اساس آخرین گزارش شرکت آب منطقهای تهران که ۱۴ آذرماه ارائه شده ذخیره آب شرب پنج سد استان به ۱۷۰ میلیون مترمکعب رسیده که نسبت به ۳۸۰ میلیون مترمکعب سال گذشته تقریباً نصف شده است.
«پیام ما» در ادامه نوشته راما حبیبی معاون این شرکت گفته «در طی پنج سال اخیر برای اولین بار در تاریخ ۶۰ سال گذشته ما پنج سال متوالی خشکسالی را تجربه کردهایم. امسال نسبت به سال قبل با کاهش ۹۶ درصدی بارندگی مواجه بودهایم و بهلحاظ میزان بارندگی در بلندمدت نیز ۹۷/۵ درصد کاهش داریم که بسیار چشمگیر و محسوس است.»
این گزارش افزوده علاوه بر کاهش ذخایر سطحی، وضعیت آبهای زیرزمینی هم بحرانی شده و آبخوانها با بیلان منفی مواجهاند. فرونشست زمین در گستره وسیعی از دشتها و مناطق شهری ایران رخ داده و کشور در فهرست سه کشور با بیشترین مناطق دارای فرونشست جای گرفته است.
در یافتههای پژوهش درباره کشاورزی آمده است: «کشاورزی بیش از ۹۰ درصد آب ایران را مصرف میکند. تنشهای آبی بهویژه بر کشاورزانی تأثیر میگذارد که درآمدشان به کشت محصولات پرآببر وابسته است. کاهش بازدهی، افزایش هزینههای ورودی و محدودیت در گزینههای معیشتی، آسیبپذیری را تشدید میکند، به مهاجرت داخلی بهویژه به شهرها دامن میزند و وابستگی به راهکارهای کوتاهمدت مقابلهای را افزایش میدهد. این فشارها با چالشهای اقتصادی گستردهتر تلاقی میکنند و توانایی خانوارها و مقامات محلی را برای سازگاری مؤثر محدود میسازند.»
این مطالعه از سوی دیگر بر تغییرات کاربری زمین در سراسر منطقه اشاره دارد؛ روندی که با چرای بیشازحد و گسترش کشاورزی، فرسایش خاک و بیابانزایی را تسریع کرده و تابآوری طبیعی برای مقاومت در برابر خشکسالی را کاهش داده است. از سوی دیگر، خشکیدن تالابها نشان میدهد خشکسالی طولانی چگونه میتواند زیستگاه گونههای بومی و مهاجر را تهدید کند و درعینحال با افزایش گردوغبار، کیفیت هوای اطراف را کاهش دهد.
بحران آب در ایران نه تنها با فرسایش خاک و گسترش فرونشستها، محیط زیست را تهدید میکند بلکه در آنسو کاهش شدید ذخائر آبی هشدارهایی درباره تأمین آب آشامیدنی ساکنان مناطق تحت بحران نیز به همراه داشته است.
در همین رابطه ناصر اکبری مدیر عامل آبفای اصفهان روز چهارشنبه ۱۹ آذرماه ۱۴۰۴ با هشدار درباره تأمین آب آشامیدنی مورد نیاز شهروندان استان گفته «سد زایندهرود تأمینکننده آب ۹۵ شهر در چهار استان است و اکنون فقط حدود ۸ درصد ذخیره دارد.»
مدیر عامل آبفای اصفهان افزوده «برای نخستینبار به طور متوسط ۶۹ درصد نسبت به سالهای قبل کاهش باران داشتیم و برای اولینبار در زمستان دچار شرایط سخت آبی شدهایم.»
بحران خشکسالی همچنین به طور خزنده در سراسر ایران در حال گسترش است بطوریکه تا استانهای شمالی کشور که از مناطق پرآب ایران بهشمار میرفتند نیز کشیده شده است.
هادی کیادلیری معاون سازمان حفاظت محیط زیست روز دوشنبه ۱۷ آذرماه ۱۴۰۴ در در مراسم «روز جهانی خاک» نسبت به گسترش خشکسالی در شمال ایران هشدار داد و گفت: «اگر در فلات مرکزی خشکسالی بهصورت سقوط سفرههای زیرزمینی دیده شود اما هشدار من این است که خشکسالی در شمال کشور از ارتفاعات آغاز میشود. حالا تمام یخچالهای باستانی از بین رفته، برخی رودخانههای دائمی، فصلی شده و چشمهها پیش از موعد خشک میشوند. تصور نکنیم شمال ایران در شرایط مناسبی قرار دارد.»
معاون سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد که «شمال ایران نیز پنج تا ۱۰ سال دیگر همان مشکلات فلات مرکزی را خواهد داشت، بنابراین از حالا باید به فکر این چالش بود.»
هادی کیادلیری تأکید کرد که «در منطقه «الیت» که پیشتر دچار آتشسوزی بود، بیسابقهترین خشکی سالهای اخیر را تجربه میکنیم.»
