در حالیکه دولت اصلاحطلب مسعود پزشکیان با ادعای «جراحی اقتصادی» اقدام به حذف ارز ترجیحی و سپس تک نرخی کردن ارز کرده که کارشناسان معتقدند دولت با کاهش شدید منابع ارزی روبروست و در چنین شرایطی انتخاب دیگری جز حذف ارز ترجیحی وجود نداشته است. دولت تلاش دارد با ادعای «جراحی اقتصادی» تنها راهکاری که با خزانه خالی انجام داده را به عنوان یک اقدام اصولی با وعدهفروشی درباره حل مشکلات در آینده نزدیک به مردم قالب کند!
در حالیکه حذف ارز ترجیحی در لایحه بودجه ۱۴۰۵ از سوی دولت گنجانده شده بود. به علت پیامدهای تورمزای حذف ارز ترجیحی که مستقیما سفره و معیشت اقشار کمدرآمد را هدف قرار میداد، کارشناسان نسبت به این اقدام هشدار داده و شماری از نمایندگان مجلس شورای اسلامی نیز با آن مخالفت کرده بودند.
در گیرودار بررسی لایحه بودجه اما دولت روند رسمی حذف ارز ترجیحی را آغاز کرد. حذف ارز ترجیحی بهطور غیررسمی و پراکنده برای برخی اقلام از جمله شماری از دهها قلم تجهیزات پزشکی از سال گذشته آغاز شده بود.
از سوی دیگر با استعفای محمدرضا فرزین رئیس کل بانک مرکزی و انتصاب عبدالناصر همتی به ریاست این بانک، سیاست تک نرخی کردن ارز با جدیت بیشتری از سوی تیم اقتصادی دولت پزشکیان پیش رفت.
علی سعیدی مدیرعامل مرکز مبادله ارز و طلای ایران روز دوشنبه ۱۵ دیماه ۱۴۰۴ از امروز بهصورت رسمی ارز در مرکز مبادله تکنرخی شده و عملاً دو بازار موجود در این مرکز با هم ادغام شدهاند.
به گفته مدیرعامل مرکز مبادله ارز و طلای ایران، از این پس قیمت ارز در تالار حواله، مبنای تأمین ارز برای همه کالاها و خدمات خواهد بود و تمامی متقاضیان باید ارز مورد نیاز خود را بر اساس نرخ همین تالار تأمین کنند.
با اجرای این سیاست قیمتها در بازار ارز با افزایش قابل توجهی روبرو شد و قیمت هر دلار آمریکا طی روزهای گذشته در بازار آزاد به مرز ۱۵۰ هزار تومان رسید. قیمت هر دلار در صبح روز پنجشنبه ۱۸ دیماه ۱۴۷ هزار و ۲۵۰ تومان معامله میشود. هر یورو ۱۷۲ هزار تومان، هر پوند بریتانیا ۱۹۸ هزار و ۱۵۰ تومان، هر درهم امارات ۴۰ هزار و ۹۰۰ و هر لیر ترکیه ۳۴۲۰ تومان قیمتگذاری شده است.
همزمان با اجرای سیاست تکنرخی کردن ارز، قیمتها در بازار طلا، و با وجود کاهش قیمت جهانی طلا، مسیری افزایشی را طی کرده است. هر سکه طلا ۱۶۴ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان و هر گرم طلای ۱۸ عیار ۱۵ میلیون و ۹۲۰ هزار تومان به فروش میرسد.
تیم اقتصادی دولت پزشکیان مدعی هستند برای حذف رانت و فساد در بخش توزیع ارز، به یک جراحی اقتصادی بزرگ دست زدهاند. این در حالیست که سالهاست کارشناسان اقتصادی چند نرخی بودن ارز را در مجموع به زیان اقتصاد و فسادزا ارزیابی میکردند اما با توجه به آثار گسترده تورمی تک نرخی کردن ارز، هشدار داده بودند که در اوج بحران معیشتی خانوارها، اکنون زمان مناسبی برای تک نرخی کردن ارز در ایران نیست.
قابل توجه اینکه حذف ارز ترجیحی و تکنرخی کردن ارز درست همزمان با آغاز دور تازهای از اعتراضات سراسری در ایران که از روز یکشنبه هفتم دیماه آغاز شده، این پرسش را ایجاد میکند که آیا دولت اصلاحطلب پزشکیان با هدف تحریک بازار و مردم در چنین روزهای پرالتهابی برای جمهوری اسلامی اقدام به «جراحی اقتصادی» کرده است؟ بهویژه آنکه این دور از اعتراضات در ایران با اعتصاب گسترده بازاریان آغاز شد و همچنان بازاریان یکی از محورهای اصلی اعتراضات هستند.
جدا از اینکه اصلاحطلبان ممکن است بهدنبال بهرهبرداری از اعتراضات سراسری مردم باشند، اما تحلیلگران اقتصادی معتقدند دولت پزشکیان با خزانه خالی روبروست و به علت کمبود شدید منابع ارزی ناچار به اجرای آنچه جراحی اقتصادی در حوزه ارز مینامد، آنهم در بدترین روزهای ممکن، شده است.
مرتضی افقه اقتصاددان و استاد دانشگاه نیز گفته «دو راه برای تک نرخی شدن ارز وجود دارد. یکی این که دولت به اندازه کافی ارز در اختیار داشته باشد که بتواند قیمت بازار آزاد را کنترل کند. اما شرط این راه این است که به اندازه کافی ارز داشته باشیم؛ که نداریم!»
او گفته راه دوم اینست که «دولت تابع نرخ بازار آزاد شود و این در حالی است که افسار بازار آزاد دست دولت نیست. همین حالا که ارز ۲۸۵۰۰ تومانی حذف و حدود ۵ برابر شده، تلاطمی در قیمت مرغ، روغن و تخم مرغ رخ داده چرا که هر سه جزو اقلام دریافت کننده ارز ۲۸۵۰۰ تومانی بودند.»
مرتضی افقه معتقد است که «پزشکیان فکر میکند کشف جدیدی انجام داده که به جای اعطای یارانه به ابتدای زنجیره، آن را به انتهای زنجیره برساند. این حرفها در دولتهای قبلی هم مطرح میشد، آقای احمدینژاد هم مدعی بود به جای این که یارانه را به نانوا بدهیم باید به مصرفکننده بدهیم و قیمت نان را آزاد کنیم. این اقدام را هم انجام داد و یارانه ۴۵ هزار تومانی را اعلام کرد، اما آزادسازی قیمت، تورمی ایجاد کرد که یارانه را ظرف یک سال بلعید.»
محمد صادق الحسینی اقتصاددان اصلاحطلب و حامیان دولت پزشکیان که اکنون به عنوان یکی از مشاوران عبدالناصر همتی رئیس جدید بانک مرکزی معرفی میشود نیز در اظهارنظری تأیید کرده که دولت ارز ندارد!
او گفته «کلا ارز ترجیحی در ایران حذف نمیشود مگر دیگر ارزی وجود نداشته باشد! از ابتدای سال تابحال ۱۰ میلیارد دلار ارز ۲۸۵۰۰ داده شده یا تعهد شده! کل درآمد نفتی دولت و قرض از صندوق توسعه ملی هم در همین اندازه است! پس حذف ارز ترجیحی فقط شعار است! اجبار به تغییر نرخ موجب تغییر نرخ شده نه سیاستگذاری!»
خالی بودن خزانه دولت از سوی مسعود پزشکیان نیز مورد تأکید قرار گرفته است. او روز سهشنبه ۱۶ دی و همزمان با دهمین روز از اعتراضات سراسری، گفت: «به من میگویند حقوق را اضافه کن و مالیات هم نگیر؛ نفت هم که تحریم است. من این پول را از کجا بیاورم؟»
رئیس دولت چهاردهم جمهوری اسلامی افزود: «برای دو درصد رشد بودجه، خودمان را تا جایی که ممکن بود چلاندیم.»
اینهمه نشان میدهد خزانه دولت خالی است و حتی ارزهای ناشی از فروش چراغخاموش نفت تحریمی ایران نیز به کشور وارد نشده و همچنان بخش زیادی از نفت استخراج شده و -ظاهرا- صادراتی کشور روی آبهای آزاد بدون مشتری مانده و سرگردان است.
کاهش منابع ارزی و افزایش تورم و گرانی کالاهای اساسی میتواند عاملی برای گسترش اعتراضات و اعتصابات، و پیوستن شمار بیشتری به معترضان علیه جمهوری اسلامی باشد.
