نخستین جلسه رسیدگی به اتهامات شماری از مقامات سابق رژیم سوریه، متهم به جنایت علیه شهروندان این کشور، روز ششم اردیبهشت ۱۴۰۵ در دمشق برگزار شد. نخستین فردی که رسماً در چارچوب روند «عدالت انتقالی» در دادگاه جنایی چهارم کاخ دادگستری دمشق محاکمه شد، عاطف نجیب بود؛ او متهم به شکنجه و قتل معترضان است.
این جلسه با تدابیر شدید امنیتی و با حضور دادستان کل، خانوادههای قربانیان و نمایندگان رسانهها برگزار شد. دادگاه بهصورت زنده از تلویزیون پخش شد و نجیب در قفسی آهنی در داخل سالن حضور داشت.
عاطف نجیب که بین سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۱ ریاست شاخه امنیت سیاسی در استان درعا را بر عهده داشت، بهدلیل رفتارهای خشونتآمیز و تخلفات گسترده علیه مردم این منطقه، بهویژه در آغاز ناآرامیهای سوریه، شناخته میشود.
منظور از «محاکمات عدالت انتقالی»، دادگاههایی است که در دوره گذار از یک نظام سرکوبگر یا شرایط جنگی به یک نظام جدید برگزار میشوند.
نجیب که در ژانویه ۲۰۲۵ و پس از فروپاشی رژیم اسد بازداشت شد، با لباس زندان راهراه در دادگاه حاضر شد. تصاویر ویدیویی منتشرشده نیز نشان میدهد که او در جریان محاکمه داخل قفس نشسته است.
او پس از فارغالتحصیلی از دانشکده نظامی به دستگاههای اطلاعاتی رژیم اسد پیوست و در سمتهای مختلفی، از جمله ریاست شاخه امنیت سیاسی در درعا، فعالیت کرد؛ شهری که قیام سال ۲۰۱۱ سوریه از آنجا آغاز شد.
نجیب بهدلیل برخوردهای خشن، به «سرکوبگر درعا» شهرت داشت و جملهای از او نقل شده است: «من در درعا خدا هستم.»
در همان سال، او گروهی از نوجوانان را که شعارهای ضدحکومتی بر دیوار یک مدرسه در درعا نوشته بودند، بازداشت و شکنجه کرد. اعتراض به این اقدام، جرقه آغاز اعتراضهای گسترده علیه سیاستهای سرکوبگرانه رژیم اسد شد. این اعتراضها با سرکوب شدید مواجه شد و در نهایت به جنگ داخلی ۱۴ سالهای انجامید که تا دسامبر ۲۰۲۴ و برکناری بشار اسد، در پی حملهای برقآسا به رهبری نیروهای مخالف مسلح، ادامه داشت. اسد به روسیه گریخت و بسیاری از اعضای حلقه نزدیک او نیز کشور را ترک کردند.
جنگ داخلی سوریه بیش از نیم میلیون کشته برجای گذاشت و میلیونها نفر را آواره کرد. در این دوره، نیروهای اسد مناطق تحت کنترل مخالفان را هدف حملات سنگین، از جمله حملات هوایی، قرار دادند. همچنین دهها هزار نفر ناپدید شدند و شماری از آنان به شبکه زندانهای خشن این کشور منتقل شدند.
قاضی در جلسه روز یکشنبه از نجیب بازجویی نکرد و اعلام کرد که این جلسه به «اقدامهای اداری و حقوقی مقدماتی» اختصاص دارد. به گفته او، جلسه دوم در دهم ماه مه برگزار خواهد شد. در این محاکمات، اتهامات افرادی چون وسیم اسد، احمد بدرالدین حسون و همچنین شماری از مقامهای نظامی و امنیتی که در ماههای اخیر بازداشت شدهاند، نیز بررسی خواهد شد.
مقامهای جدید سوریه بارها وعده دادهاند که درباره جنایتهای دوران بشار اسد عدالت را اجرا کرده و عاملان آن را پاسخگو خواهند کرد. با این حال، بهدلیل تأخیر در آغاز روند عدالت انتقالی، با انتقادهایی روبهرو شدهاند.
در همین حال، مقامهای سوری روز جمعه امجد یوسف، افسر پیشین اطلاعاتی، را بازداشت کردند. در ویدیویی که چهار سال پیش و در جریان جنگ داخلی سوریه منتشر شد، او در حال اعدام دهها زندانی با چشمان و دستان بسته در منطقه «تضامن»، در حومه دمشق، دیده میشود.
خبرگزاری دولتی سانا گزارش داده است که روز یکشنبه جمعیت زیادی در بیرون دادگاه تجمع کردند و برگزاری این محاکمه را جشن گرفتند. خانوادههای قربانیان، از جمله شماری از ساکنان درعا، نیز در جلسه حضور داشتند.
برگزاری دادگاه جنایتکاران وابسته به رژیم اسد و بازداشت آنها، با واکنش مخالفان جمهوری اسلامی مواجه شد. بویژه آنکه اصلیترین حامی حکومت بشار اسد، فرماندهان و نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بودند که مستقیم در قتلعام مردم ایران مشارکت دارند.
