بر اساس گزارش موسسات ردیابی کشتیها، پس از اعلام تفاهم اولیه میان جمهوری اسلامی و آمریکا، حداقل سه نفتکش بزرگ ایران شامل سه میلیون بشکه نفت، از محاصره دریایی آمریکایی خارج شدند. همزمان روزنامه «والاستریت ژورنال» گزارش داد این تفاهمنامه تحریمهای بانکی و حمل و نقل را برای تسهیل معاملات با جمهوری اسلامی لغو میکند و از همان ابتدا یک منفعت مالی برای رژیم ایران فراهم میکند.
طبق گزارش روزنامه «والاستریت ژورنال» که سهشنبه ۱۶ ژوئن (۲۶ خرداد) منتشر شد، ایالات متحده طبق یادداشت تفاهمی که برای پایان دادن به جنگ به دست آمده، به جمهوری اسلامی اجازه خواهد داد فوراً فروش نفت و سوخت را از سر بگیرد. به گفته افرادی که ادعا میکنند از جزئیات این تفاهمنامه، که متن آن هنوز منتشر نشده، آگاه هستند، این اقدام به عنوان یک مشوق مالی اولیه برای ترغیب تهران به کاهش و پایان دادن به درگیری در نظر گرفته شده است.
این افراد ادعا میکنند که معافیت از تحریمهای مربوط به فروش نفت بلافاصله پس از امضای تفاهمنامه در همین هفته اجرا خواهد شد و خدمات ضروری برای انجام این فروشها، از جمله خدمات بانکی، حمل و نقل و بیمه را نیز در بر میگیرد.
سازمان غیرانتفاعی «اتحاد علیه ایران هستهای» اعلام کرد که یک ابرنفتکش ایرانی حامل نفت خام به نام Diona بندر چابهار را ترک کرده، از محاصره دریایی آمریکا عبور کرده و روز سهشنبه با سامانه ردیابی فعال از خلیج عمان خارج شده است. این نخستین مورد از این نوع عبور از زمان آغاز محاصره آمریکا در ماه آوریل است.
اندکی بعد، ابرنفتکش دیگری به نام «هیرو ۲» نیز از محاصره عبور کرد؛ موضوعی که این سازمان و دادههای رهگیری کشتیهای «مارین ترافیک» آن را تأیید کردهاند.
پیشنویس تفاهمنامهای که والاستریت ژورنال مشاهده کرده، علاوه بر اجازه فروش نفت، وعده میدهد که پس از مذاکرات بیشتر در آینده، کاهش گسترده تحریمها، آزادسازی داراییهای مسدودشده و تأمین میلیاردها دلار برای بازسازی نیز انجام شود.
یک مقام ارشد آمریکایی روز سهشنبه گفت اگرچه ایران از همان ابتدا از تخفیف تحریمی برای فروش نفت بهرهمند خواهد شد، اما تداوم این امتیازات به میزان پایبندی ایران به خواستههای آمریکا در موضوعاتی مانند باز نگه داشتن تنگه استراتژیک هرمز و برنامه هستهایاش بستگی خواهد داشت. وی افزود که تهران همچنان به میلیاردها دلار دارایی مسدودشده خود دسترسی نخواهد داشت.
این تفاهمنامه که دولت آمریکا میگوید روز یکشنبه به صورت الکترونیک میان دو دولت امضا شده و این هفته نهایی خواهد شد، شامل تمدید توقف درگیریها- از جمله در لبنان- لغو محاصرههای آمریکا و ایران در تنگه هرمز و فراهم کردن زمینه برای مذاکرات طولانیتر درباره برنامه هستهای جمهوری اسلامی است.
بسیاری از قانونگذاران و مقامهای سیاسی در آمریکا و اسرائیل با اعطای امتیازات مالی به رژیم ایران و کاهش فشار ناشی از محاصره آمریکا پیش از دریافت امتیازات عمده از تهران مخالف هستند.
فرزین ندیمی پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن گفت، اجازه صادرات نفت به ایران به معنای واگذاری یکی از مهمترین اهرمهای فشار آمریکا است؛ اما کاخ سفید احتمالاً برای بازگشایی تنگه هرمز ناچار به پذیرش آن بوده است.
او گفت: «کاخ سفید معتقد است چنین مشوقهایی برای وادار کردن ایران به دادن امتیاز ضروری است وگرنه ادامه مذاکرات بسیار دشوار خواهد بود.»
ندیمی افزود آمریکا میتواند تا زمانی که نیروها و تجهیزات نظامی خود را در منطقه حفظ کند، دوباره محاصره صادرات ایران را برقرار کند.
این تفاهمنامه در صورتی که رژیم ایران با خواستههای آمریکا برای نابودی ذخایر اورانیوم غنیشده و برچیدن برنامه هستهای خود موافقت کند، کاهش تحریمها و کمکهای مالی بسیار گستردهتری را پیشبینی کرده است. گفته میشود از جمله مفاد آن، ایجاد صندوق منطقهای بازسازی و توسعه برای جبران خسارتهای جنگ در ایران است. مقامهای ارشد دولت ترامپ در یک نشست خبری روز دوشنبه گفتند دو طرف درباره صندوقی به ارزش ۳۰۰ میلیارد دلار برای این منظور گفتگو کردهاند. همچنین درباره کاهش تحریمها و بازگرداندن دسترسی تهران به بخشی از حدود ۱۰۰ میلیارد دلار دارایی مسدودشدهاش نیز بحث شده است.
یکی از مقامها گفت:«ما آمادهایم در باز کردن اقتصاد ایران و کاهش تحریمها بسیار سخاوتمندانه عمل کنیم. همه چیز روی میز است، اما در عین حال هیچ چیز روی میز نخواهد بود اگر عملکرد واقعی و ملموسی از سوی ایران مشاهده نشود.»
دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که آمریکا در تأمین مالی صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری مشارکت نخواهد کرد.
موضوع مزایای مالی برای ایران یکی از حساسترین بخشهای تلاش ترامپ برای پایان دادن به جنگ است. ترامپ پیشتر بارها از باراک اوباما به دلیل ارسال پول نقد به ایران پس از اجرای توافق هستهای ۲۰۱۵ انتقاد کرده بود. او در دوره نخست ریاست جمهوری خود از آن توافق خارج شد.
برخی تحلیلگران معتقدند اجازه فروش نفت میتواند راهی قابلقبولتر برای ارائه کمک مالی به ایران باشد. سیما شاین، مقام سابق ارشد موساد و پژوهشگر مؤسسه مطالعات امنیت ملی در تلآویو، گفت این اقدام به واشنگتن امکان میدهد یک مشوق اقتصادی ملموس به ایران ارائه کند و همزمان به کاهش قیمت جهانی انرژی کمک نماید.
به گفته شاین، آمریکا پیشتر در این یادداشت تفاهم پذیرفته بود که محاصره بنادر ایران را لغو کند و در آنصورت ایران احتمالاً فعالیتهای گسترده قاچاق نفت خود را نیز از سر میگرفت.
او گفت:«بهتر است این روند قانونی و از مزایای آن بهرهبرداری شود.»
بر اساس تفاهمنامه، آمریکا همچنین آماده است دسترسی ایران به بخشی از داراییهای مسدودشدهاش را برای پرداختهایی که بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین میکند فراهم کند.
به ادعای برخی منابع، آمریکا در زمینه آزادسازی داراییها انعطافپذیری دارد و ممکن است حتی پیش از دستیابی به توافق نهایی درباره مسائل هستهای و سایر موضوعات، بخشی از این داراییها را در اختیار جمهوری اسلامی قرار دهد. این در حالیست که دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا و دیگر مقامات ایالات متحده از جمله جیدی ونس، معاون اول وی، این ادعاها را رد میکنند.
جمهوری اسلامی پیشتر اعلام کرده بود خواهان دریافت ۱۲ میلیارد دلار در ابتدای امضای تفاهمنامه و ۲۴ میلیارد دلار دیگر در طول مذاکرات ۶۰ روزه پس از آن است.
برآورد میشود حدود ۱۰۰ میلیارد دلار از داراییهای ایران به دلیل تحریمهای آمریکا غیرقابل دسترس باشد که عمدتاً شامل درآمدهای نفتی گذشته و ذخایر ارزی است. هرچند کاهش تحریمها از نظر مالی سودآورتر است، اما داراییهایی که به ایران منتقل میشوند قابل پس گرفتن نیستند، در حالی که تحریمها میتوانند دوباره اعمال شوند؛ بنابراین تحریمها امتیاز پایدارتری محسوب میشود.
بخش عمده داراییهای مسدودشده در خارج کشور بهویژه در چین نگهداری میشود و حاصل درآمدهای نفتی سالهای گذشته است که امکان انتقال آن به نظام بانکی تحریمشده ایران وجود ندارد.
حدود ۶ میلیارد دلار از درآمدهای ایران در ارتباط با مبادله زندانیان در سال ۲۰۲۳ به قطر منتقل شد و حدود یک میلیارد دلار دیگر نیز در عمان نگهداری میشود. پس از حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ به اسرائیل، هر دو مبلغ به صورت غیررسمی دوباره مسدود شدند.
همچنین ایران حدود ۱۵ میلیارد دلار در بانکهای عراق از محل فروش برق و گاز طبیعی در اختیار دارد که جمهوری اسلامی برای دریافت آن تلاش میکند.
