در حالیکه سالهاست آلودگی شدید هوا در تابستانهای تهران مورد بحث کارشناسان بوده است، یافتههای یک پژوهش ۱۰ ساله که توسط دو پژوهشگر جوان در دانشگاه تهران انجام شده نشان میدهد که داغ شدن آسفالتها، ساختمانها و ایجاد جزایر حرارتی در پایتخت، غلظت گاز سمی و خطرناک «ازن» را در تابستان به بیش از دو برابر افزایش میدهد.
آرشام نخجیری و امیناله کاکرودی از گروه سنجش از دور و GIS دانشگاه تهران، در یک مطالعه ۱۰ ساله (از ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۳)، ارتباط میان دمای سطح زمین و تولید این آلاینده خطرناک در تهران را بررسی کردهاند. این پژوهشگران با تلفیق دادههای ساعتی ۲۰ ایستگاه پایش کیفیت هوا و تصاویر ماهوارهای دریافتند که با افزایش دمای زمین، سرعت تولید گاز ازن به شدت افزایش مییابد.
طبق یافتههای این پژوهش، با افزایش دمای سطح زمین از زیر ۱۵/۹ درجه به بالای ۳۹/۱ درجه سانتیگراد، میزان ازن روزانه بیش از دو برابر شده و از ۱۰/۳ به ۲۱/۴ ppb میرسد. این وضعیت حتی در طول شب نیز ادامه دارد؛ به طوری که در شبهای گرم با دمای بالای ۲۳/۵ درجه، غلظت ازن همچنان بالای ۱۰ ppb باقی میماند که نشاندهنده ماندگاری این هوای سمی در محیط است.
یافتههای این پژوهش مهم علمی نشان میدهد توزیع این گاز سمی در سطح تهران یکنواخت نیست. بر اساس نتایج این پژوهش بالاترین غلظت گاز ازن و بیشترین گرمای شبانه سطح زمین (با میانگین ۱۶ درجه) به طور مداوم در مناطق مرکزی، شمالی و شرقی تهران (از جمله مناطق ۱، ۳، ۸ و ۱۵) ثبت میشود.
در مناطق شمالی شهر، با وجود پوشش گیاهی بیشتر، گیاهان در روزهای داغ ترکیباتی آزاد میکنند که در ترکیب با دود سنگین ترافیک، به تولید بیشتر ازن منجر میشود. از سوی دیگر، دیواره کوههای البرز و وجود خیابانهای محصور میان برجهای بلند، مانع از جریان طبیعی هوا شده و این گاز سمی را در این مناطق به تله میاندازند.
در مقابل، مناطق غربی و جنوبغربی پایتخت (مانند مناطق ۲۱ و ۲۲) با وجود تجربه دمای بسیار بالا در طول روز (تا ۳۸ درجه سانتیگراد) به دلیل اراضی بایر و پهنههای آسفالتی، به علت تراکم ساختمانی کمتر و قرارگیری در مسیر بادهای غالب غرب به شرق، ماندگاری آلاینده کمتری دارند. این بادها، آلایندهها و پیشسازهای تولید ازن را از غرب جمعآوری کرده و به سمت مناطق مرکزی و شرقی تهران هدایت میکنند.
یافتههای بررسیهای ۱۰ ساله این دو پژوهشگر نشان میدهد «دمای سطح زمین» و «میزان غلظت ازن در تهران» روندی افزایشی را طی میکند و عامل این مسیر فزاینده «توسعه بیرویه و غیراصولی شهری و تغییرات اقلیمی» است.
این پژوهش نشان میدهد در سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ و با آغاز پاندمی کرونا به دلیل قرنطینه و کاهش ترددهای درونشهری، با افت دمای سطح زمین (به حدود ۳۳/۳ درجه در روز) و کاهش محسوس ازن همراه بود. اما با پایان این دوره و بازگشت ترافیک در سال ۲۰۲۱، غلظت روزانه ازن به اوج تاریخی خود یعنی میانگین ۱۹/۳۲ ppb رسید.
پژوهشگران برای کنترل این کوره سمی شهری، بر لزوم تغییر در الگوهای ساختوساز تأکید دارند. آنها راهکارهایی مانند «استفاده از سقفهای سبز (پشتبامهای پوشیده از گیاه)»، «بکارگیری مصالح نوین با ضریب بازتاب حرارتی بالا (برای کاهش جذب گرمای خورشید)»، «حفظ کریدورهای باد و باز نگه داشتن مسیرهای طبیعی جریان هوا در طراحیهای شهری» را نیز ارائه کردهاند.
این پژوهش همچنین تأکید کرده افزایش تعداد ایستگاههای زمینی سنجش آلایندهها و پایش مداوم سایر ترکیبات شیمیایی نیز میتواند ابزار دقیقتری را برای مدیریت بحران آلودگی هوا در اختیار برنامهریزان شهری قرار دهد.
سالهاست افزایش غیرعادی دمای تهران و افزایش سطح آلودگی هوا طی فصل تابستان در پایتخت مورد بحث کارشناسان بوده است. یکی از مهمترین دلائل افزایش آلودگی هوا در کلانشهرهای ایران حملونقل اتومبیلها و موتورسیکلتها است که در فصل پاییز و زمستان و در طول سال تحصیلی حجم حملونقل در خیابانها بیشتر از تابستان است.
از سوی دیگر کمبود گاز سبب شده که در فصل سرما نیروگاههای تولید برق از سوختهایی چون مازوت استفاده کنند که سبب تشدید آلودگی هوا در کلانشهرها میشود. در پایتخت اما در تابستان نیز -با وجود عدم استفاده از سوختهایی با آلایندگی بالا در نیروگاهها و کاهش حملونقل شهری- آلودگی هوا قابل توجه بوده است. رازی که اکنون نتایج پژوهش آرشام نخجیری و امیناله کاکرودی آن را فاش کرده است.
در همین رابطه احد وظیفه رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی هفته جاری اعلام کرد «میانگین دمای تهران نسبت به سال قبل مقداری بالاتر است ولی میانگین کشوری از سال گذشته حدود ۰/۵ درجه خنکتر بوده است.»
هوای تهران از ابتدای بهار با کیفیت قابل قبولی روبرو بود اما از ابتدای تیرماه آلودگی هوا در پایتخت افزایش یافت. بر اساس اطلاعات شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، طی تیرماه سال گذشته تهران هشت روز هوای قابل قبول، ۱۷ روز هوای ناسالم برای گروههای حساس، سه روز هوای ناسالم برای همه، یک روز هوای بسیار ناسالم و دو روز هوای خطرناک را به خود دید.
آلاینده شاخص هوا طی این ماه ذرات معلق کوچکتر از ۲/۵ میکرون بود که ۱۹ روز هوای پایتخت را آلوده کرد البته ازن نیز ۱۴ روز و ذرات معلق کوچکتر از ۱۰ میکرون ۱۲ روز فراتر از شرایط قابل قبول رفت.
