تابستان و بحران کمبود برق هنوز به پایان نرسیده که زنگ خطر کمبود گاز در پاییز و زمستان پیش رو به صدا درآمده است. مسعود پزشکیان خواستار طراحی سازوکارهای انگیزشی و جلب مشارکت مردم برای کاهش مصرف انرژی شده است.
مسعود پزشکیان در نشست ستاد ملی مدیریت مصرف آب و انرژی با اشاره به کمبود انرژی برای فصل پاییز و زمستان گفت: «اگر بتوان با فرهنگسازی، اطلاعرسانی صحیح و ارائه شفاف دادهها و واقعیتهای موجود، جامعه را به اصلاح الگوی مصرف و کاهش تنها ۱۰ درصد مصرف انرژی ترغیب کرد، آثار آن در مدیریت ناترازی انرژی و افزایش پایداری شبکه در ماههای پیشرو، بهویژه در فصل زمستان، قابل توجه خواهد بود.»
محمدجعفر قائمپناه معاون اجرایی مسعود پزشکیان نیز کمبود گاز در پاییز و زمستان پیش رو را تأیید کرده و گفته این کمبود روزانه ۱۰۰ میلیون مترمکعب است.
پیشتر نیز کارشناسان نسبت به بحران کمبود گاز در ماههای آینده هشدار داده بودند. آرش نجفی رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران اعلام کرده که در سالهای گذشته به طور متعارف حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب روزانه کسری گاز داشتیم که با حوادثی که در جنگ رمضان[جنگ ۴۰ روزه اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی] برای ما رخ داد، در حال حاضر بیش از ۴۵۰ میلیون مترمکعب کسری گاز داریم.
آرش نجفی افزوده در ماههای آینده ضمن اینکه صنعت مواجه با محدودیت مصرف گاز خواهد شد، احتمالا بخشهایی از واحدهای مسکونی، تجاری و اداری در کشور نیز به طور منطقهبندیشده با قطع موردی و جایگزینی آن با سوخت مایع روبرو خواهند شد.
سعید تاجیک، رئیس کمیسیون انرژی و محیط زیست اتاق بازرگانی تهران، نیز درباره تأمین گاز در زمستان امسال ابراز نگرانی کرده و با اشاره به جیرهبندی برق گفته بود:«نگرانی اصلی اکنون به تأمین گاز در فصل سرما مربوط میشود، زیرا احتمال دارد بحران گاز حتی از ناترازی برق تابستان نیز جدیتر باشد.»
ایران در حالیکه دارنده دومین ذخائر طبیعی گاز جهان پس از روسیه است اما عدم سرمایهگذاری و توسعه صنعت گاز در چهار دهه گذشته سبب شده وزارت نفت حتی نتواند به میزان نیاز داخلی کشور گاز استخراج و تولید کند.
همچنین بر اساس ادعای مقامات حکومتی حدود یک سوم از ظرفیت تولید گاز ایران که معادل ۲۳۰ میلیون متر مکعب است در جریان جنگ آمریکا با جمهوری اسلامی کاهش یافته است. بر اساس این ادعا پیشتر ایران حدود ۷۵۰ تا ۷۶۰ میلیون متر مکعب گاز تولید میکرد اما این ظرفیت در حال حاضر به حدود ۵۰۰ میلیون متر مکعب کاهش یافته است.
در صورت درستی این ادعا، مشخص است امسال بحران کمبود گاز بیش از سالهای گذشته خواهد بود و همانطور که آرش نجفی پیشبینی کرده احتمالا کمبود گاز سبب جیرهبندی گاز در بخش خانگی هم شود. در سالهای گذشته با آغاز فصل پاییز گاز در بخش صنعت جیرهبندی میشد که این جیرهبندی بطور متوسط حدود ۱۸ میلیارد دلار در سال اعلام شده است. برخی آمارها تأکید دارند خسارت قطع روزانه گاز فقط در صنعت فولا رقمی معادل ۵۰ میلیون دلار برآورد میشود.
در چنین شرایطی همچنان دولت برنامه مشخصی برای عبور از بحران کمبود انرژی ندارد و به نظر میرسد همچنان قرار است مردم و اقتصاد بار سالها کمکاری جمهوری اسلامی در توسعه صنعت انرژی را بر دوش بکشند.
حمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآوردههای نفت، گاز و پتروشیمی ایران، به وبسایت «نود اقتصادی» گفته که دولت مسعود پزشکیان بهدنبال اجرای طرح کارت انرژی برای هر خانواده است که شامل سهمیه بنزین، گاز و برق باشد.
حمید حسینی افزود این الگو، مشابه کانادا عمل میکند که هر خانوار سهمیه مشخصی از حاملهای انرژی دارد و اگر خانوادهای سهمیه خود را مصرف نکند، میتواند مازاد آن را در بورس انرژی بفروشد.
این طرح و طرحهای مشابه به معنای جیرهبندی عمومی انرژی و عادیسازی بحران کمبود انرژی برای شهروندان است. در آنسو نیز خسارتهای اقتصادی به بخش تولید و صنعت نیز به شکل فزاینده ادامه خواهد داشت.
در همین رابطه آریا صادقنیت حقیقی، رئیس کمیسیون صنعت اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران با اشاره به تداوم ناترازی گاز در کشور گفته که «تجربه سالهای گذشته نشان داده است که هر زمان کشور با کمبود انرژی مواجه میشود، سادهترین و نخستین تصمیم، محدود کردن گاز صنایع است؛ درحالیکه این رویکرد آثار گستردهای بر تولید، اشتغال و ارزآوری کشور بر جای میگذارد.»
او تأکید کرده «چشمانداز تأمین گاز برای زمستان چندان امیدوارکننده نیست. اصل وجود ناترازی قابل انکار نیست، اما انتظار فعالان صنعتی این است که دولت با برنامهریزی، آثار منفی آن را تا حد امکان کاهش دهد، نه اینکه بار اصلی کمبود انرژی را بار دیگر بر دوش صنایع بگذارد.»
علی فتحعلیزاده، مسئول پروژههای مشارکت عمومی و خصوصی شرکت ملی نفت ایران، معتقد است «ناترازی گاز در ایران را باید در چارچوب گستردهترِ «ناترازی انرژی» و سیاستهای بلندمدت دید». این استاد دانشگاه توضیح داده «ضعف حکمرانی انرژی و نبود راهبرد بلندمدت، مهمترین عامل است؛ چراکه قیمتگذاری، الگوی مصرف، سرمایهگذاری و نحوه مواجهه با تحریمها، همگی به کیفیت حکمرانی وابستهاند. پس از آن، قیمتگذاری نامناسب و ضعف مدیریت تقاضا قرار دارند که مصرف بیضابطه را تشدید کردهاند. تاخیر در سرمایهگذاری، بهویژه در پارس جنوبی، نیز عامل مهم دیگری است که مستقیما بر ظرفیت عرضه در سالهای آینده اثر میگذارد. تحریمها نیز اگرچه اثرگذار بودهاند، بیشتر نقش تشدیدکننده ضعفهای داخلی در حکمرانی، تامین مالی و اولویتگذاری را داشتهاند.»
علی فتحعلیزاده هشدار داده «در صورت تداوم روند کنونی، طی پنج سال آینده ناترازی گاز میتواند ساختاریتر شود و به محدودیت بیشتر گاز صنایع، افزایش مصرف سوخت مایع نیروگاهها، فشار زیستمحیطی، کاهش ظرفیت صادرات و دشوارتر شدن تامین خوراک صنایع پاییندستی منجر شود. به گفته وی، راهحل صرفا افزایش تولید نیست و باید همزمان فشارافزایی پارس جنوبی، تنوعبخشی به سبد انرژی، افزایش راندمان نیروگاهها و ساختمانها و اصلاح هوشمند و پلکانی تعرفهها دنبال شود.»
روزنامه «دنیای اقتصاد» در مطلبی نوشته تشدید ناترازی گاز، صنایع انرژیبر را در آستانه زمستانی دشوار قرار داده است. رشد مصرف، کاهش سرمایهگذاری، فرسودگی زیرساختها و محدودیت ظرفیت ذخیرهسازی، شکاف میان عرضه و تقاضا را عمیقتر کرده است.
کارشناسان هشدار میدهند تداوم این وضعیت میتواند محدودیت خوراک و سوخت، کاهش تولید و افت صادرات را به دنبال داشته باشد. فعالان این حوزه، ریشه بحران را در ضعف حکمرانی انرژی، قیمتگذاری نامناسب و تاخیر در سرمایهگذاری، بهویژه در پروژه فشارافزایی پارس جنوبی میدانند. بخش خصوصی نیز نسبت به تکرار سیاست محدودسازی واحدهای تولیدی هشدار میدهد و تامین بهموقع سوخت جایگزین را ضروری میداند.
«دنیای اقتصاد» افزوده از سوی دیگر، کاهش سوخترسانی به نیروگاهها میتواند تولید برق را کاهش دهد و فشار مضاعفی بر بنگاهها وارد کند. صاحبنظران تأکید دارند اصلاح الگوی مصرف بهتنهایی کافی نیست و توسعه میادین، افزایش ذخیرهسازی، تنوعبخشی به سبد سوخت و واردات فصلی باید همزمان دنبال شود تا تولید و صادرات بیش از این آسیب نبیند.
