طی روزهای گذشته الحاق بخشی از حریم درجه دو تخت جمشید به محدوده شهری مرودشت با انتقاد فعالان محیط زیست و باستانشناسان روبرو شده است. «جامعه باستانشناسی ایران» نیز در نامهای به مسعود پزشکیان خواستار آن شده که برای نجات میراث فرهنگی ایران و صیانت از حریم تخت جمشید، اقدام فوری انجام شود.
خبر الحاق بخشی از حریم درجه دو تخت جمشید به محدوده شهری مرودشت در روزهای اخیر بار دیگر خبرساز شده است. بررسیها نشان میدهد دولت الحاق محدوده «مهدیه» به شهر مرودشت را تصویب کرده و این مصوبه ابلاغ شده است؛ با این حال وزارت میراث فرهنگی میگوید این الحاق تاکنون اجرایی نشده و موضوع در مرحله بازنگری قرار دارد.
سابقه این طرح به دوره وزارت عزتالله ضرغامی در وزارتخانه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در دولت ابراهیم رئیسی باز میگردد. او در بازدید از پاسارگاد گفته بود حریم آثار باستانی، از جمله پاسارگاد، باید کوچک شود تا کشاورزان بتوانند در این مناطق کشاورزی کنند. این اظهارنظر عجیب در حالی مطرح شده بود که همان زمان نیز منطقه دشت مرودشت با خشکسالی و فرونشست روبرو بود و کارشناسان علت گسترش خشکسالی در این منطقه را برداشت بیرویه آب توسط کشاورزان عنوان کرده بودند.
از همان زمان ساخت و ساز در حریم درجه دو تخت جمشید آغاز شد و طی سالهای گذشته شماری ساختمان در آن احداث شده است!
این در حالیست که بر اساس قانون سال ۱۳۵۱ در خصوص ضوابط حفاظت محدوده حریم درجه یک تخت جمشید احداث هرگونه ساختمان و هر نوع مستحدثات و تأسیسات و غرس اشجار و دخل و تصرف در اراضی و هرگونه کند و کاو ممنوع است.
همچنین بر اساس قوانین جدیدتر که در جمهوری اسلامی تصویب شده نیز هرگونه ساخت و ساز، کند و کاو و تغییر کاربری در حریم تخت جمشید ممنوع است.
بر اساس بند ۶ ضوابط حریم تخت جمشید، جابجایی چاه، کفشکنی، ساخت آبراهه و تامین آب کشاورزی با نظارت و مجوز میراث فرهنگی بلامانع است. این در حالیست که رسانههای داخلی مدعی شدهاند سازمان میراث فرهنگی طی روزهای گذشته با ساخت و سازهای جدید در حریم تخت جمشید مخالفت کرده است.
بر اساس گزارشها رضا صالحیامیری، وزیر میراث فرهنگی، در نامهای به فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، خواستار توقف الحاق محدوده «مهدیه» به شهر مرودشت شده است. این نامه از سوی دفتر بناها، محوطهها و بافتهای تاریخی وزارت میراث فرهنگی به وزارت راه و شهرسازی ارسال شده و وزیر راه و شهرسازی نیز دستور پیگیری موضوع را به غلامرضا کاظمیان شیروا»، معاون شهرسازی و معماری این وزارتخانه، داده است.
ادعای رسانههای داخلی درباره نامهنگاری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با وزیر راهوشهرسازی در شرایطی مطرح شده که فعالان میراث فرهنگی میگویند جدا از سابقه ساخت و سازهای گذشته در حریم تخت جمشید، الحاق حریم درجه دو تخت جمشید به مرودشت سال گذشته و در دولت پزشکیان بررسی شده و امسال به تصویب رسیده است. همچنین اسفندیار عبدالهی در مجلس شورای اسلامی سال گذشته اعلام کرده حدود ۹۶۱ هکتار به محدوده شهر مرودشت اضافه شده است.
در مهرماه ۱۴۰۴ نیز وبسایت «عصر ایران» گزارش داده بود که از حدود شش ماه پیش بطور جدی مطرح شده و باستانشناسان و کارشناسان با مکاتباتی موفق به توقف اجرای این طرح شدهاند. با این حال، وجود حدود ۵۰۰ میله بتنی که در سال ۱۳۹۰ برای نشانهگذاری حریم نصب شدهاند، نشاندهنده حساسیت این منطقه است. نادیده گرفتن یا تخریب این میلهها برای اجرای توسعه شهری عملاً غیرممکن است و نشان میدهد که این طرح به حریم حفاظتی تخت جمشید تجاوز کرده و آثار هخامنشی کاوشنشده را در معرض خطر جدی قرار میدهد.
اکنون مهرداد منیعاتی، فعال میراث فرهنگی، نیز به روزنامه «پیام ما» گفته «مدتی پیش موضوع الحاق حریم تخت جمشید به شهر مرودشت مطرح شد، اما بعد اخباری منتشر شد که این اتفاق نیفتاده و جای نگرانی وجود ندارد. با این حال، اکنون اخبار و شنیدههای دیگری مطرح شده که نشان میدهد این موضوع به شکل دیگری پیش رفته است.»
او با اشاره به اخبار غیررسمی درباره صورتجلسه این الحاق گفته «شنیدههایی وجود دارد که آقای جعفری، رئیس پایگاه پارسه و آقای ثابت اقلیدی، که در آن زمان مدیرکل میراث فرهنگی استان فارس بوده، صورتجلسه مربوط به این موضوع را امضا کردهاند. البته من در حال حاضر نمیتوانم این موضوع را تأیید کنم و همچنان در مرحله بررسی هستم. حتی درباره استعفای آقای جعفری نیز مطالبی مطرح شده و گفته شده که استعفای او به دلیل همین موضوع بوده است، اما اطلاعات دقیق و قطعی درباره اینکه چه کسی این صورتجلسه را امضا کرده، در اختیار ندارم.»
مهرداد منیعاتی تأکید کرده که «خواسته ما در حال حاضر این است که وزارت میراث فرهنگی شفافسازی کند. شخص وزیر میراث فرهنگی باید اعلام کند که این مصوبه چه زمانی و توسط چه کسانی امضا شده است. اگر آقای ثابت آن را امضا کرده، باید مشخص شود و اگر آقای جعفری امضا کرده، این موضوع نیز باید بهصورت شفاف اعلام شود. همچنین باید مشخص شود مسیر قانونی برای ابطال این مصوبه چیست. حتی اگر یک نفر این مصوبه را امضا کرده باشد، قرار نیست به واسطه امضای یک شخص درباره پیشینه و هویت یک ملت تصمیمگیری شود. اگر لازم باشد، باید برای این موضوع یک کمپین ملی و حتی جهانی تشکیل داد و آن را پیگیری کرد.»
این فعال میراث فرهنگی درباره این ادعا که الحاق حریم به محدوده شهری به معنای امکان تخریب یا ساخت و ساز در این محدوده نیست، گفته «اینکه گفته شود ضوابط میراث فرهنگی همچنان وجود دارد و این الحاق به معنای خراب شدن تخت جمشید نیست، مسئله را حل نمیکند. مشکل از همین الحاق شروع میشود و بعد، در چارچوب ضوابط، ممکن است در سالهای بعد درباره ساخت و سازها تصمیمهای مختلفی گرفته شود و ضوابط بارها تغییر کند.»
«جامعه باستانشناسی ایران» نیز در نامهای به مسعود پزشکیان خواستار آن شد که برای نجات میراث فرهنگی ایران و صیانت از حریم تخت جمشید، اقدام فوری انجام شود.
«جامعه باستانشناسی ایران» درباره الحاق حریم درجه دو تخت جمشید به شهر مرودشت تأکید کرده «این اقدام میتواند مسیر توسعه شهری را به سوی تپههای باستانی فیروزی، میدان ملل و پهنه تاریخی پارسه نزدیکتر کند و همزمان با افزایش چشمگیر ارزش اقتصادی اراضی، زمینه تشدید سوداگری زمین و فشارهای اقتصادی بر حریم این میراث جهانی را فراهم آورد. هرچند متعاقباً مدیرکل میراث فرهنگی استان فارس اعلام کرده است که این طرح متوقف و در مرحله بازنگری قرار دارد و اجازه الحاق حریم تخت جمشید داده نخواهد شد، همین تناقض میان گزارشهای منتشرشده، مصوبات، مکاتبات و اظهارات مسئولان، بهتنهایی نشاندهنده ضرورت ورود فوری نهاد ریاستجمهوری، شفافسازی کامل فرایند تصمیمگیری و انتشار عمومی اسناد و مصوبات مرتبط است.»
در بخشی از این نامه آمده «حفاریهای غیرمجاز و در مواردی سازمانیافته، بسیاری از محوطههای باستانی کشور را به عرصه غارت بدل کردهاند. پروژههای عمرانی، جادهسازی، توسعه شهری و صنعتی، گاه بدون ارزیابیهای کافی باستانشناختی و بدون رعایت مؤثر عرصه و حریم آثار، لایههای تاریخی غیرقابل بازگشت این سرزمین را تهدید میکنند. در سوی دیگر، تعداد قابل توجهی از بناها، کاروانسراها، خانهها و بافتهای تاریخی در اثر نبود بودجه کافی، ضعف نظارت، فقدان نگهداری مستمر و تصمیمات مدیریتی نادرست، در معرض فرسایش و تخریب قرار گرفتهاند. در چنین شرایطی، گزارش اخیر درباره حریم تخت جمشید زنگ خطری است که نمیتوان از کنار آن گذشت.»
«جامعه باستانشناسی ایران» همچنین افزوده «تخت جمشید صرفاً یک قطعه زمین در محدوده یک طرح شهری نیست که بتوان درباره آن با معیار افزایش ارزش زمین، درآمد شهری یا منافع کوتاهمدت اقتصادی تصمیم گرفت. پارسه و تخت جمشید بخشی از حافظه تاریخی ایران و میراثی متعلق به نسلهای گذشته، امروز و آینده این کشور است. حتی قرار گرفتن چنین میراثی در معرض چانهزنیهای اداری، توسعه شهری و منافع اقتصادی باید بهعنوان یک هشدار جدی در بالاترین سطح حاکمیت تلقی شود.»
قابل توجه اینکه یونسکو در سال ۲۰۲۳ به صراحت به خطر توسعه شهر مرودشت به سمت حریم تخت جمشید اشاره کرده و آن را تهدیدی بالقوه برای اصالت و یکپارچگی این میراث جهانی دانسته است. در این گزارش، رشد شهر مرودشت، توسعه روستاهای جدید و ورود صنایع آلاینده به عنوان تهدیدات اصلی ذکر شدهاند.
بر این اساس یونسکو از ایران خواسته است این تهدیدات را بطور جدی مدیریت کند تا حریم حفاظتی حفظ شود. در صورت مخدوش شدن منظر فرهنگی و تاریخی تخت جمشید، یونسکو میتواند این اثر را در فهرست میراث در خطر قرار دهد و در صورت عدم پاسخگویی کافی یا عدم توقف اقدامات تهدیدآمیز، حتی ممکن است آن را از فهرست میراث جهانی حذف کند.
تخت جمشید که در سال ۱۳۵۸ به عنوان یکی از نخستین آثار ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد، در دوران سلسله هخامنشیان حدود ۲۵۰۰ سال پیش ساخته شد. از زمان ثبت جهانی تخت جمشید تا کنون این اثر با تهدید از سوی یونسکو جهت حذف آن از این فهرست مواجه نبوده و برای اولین بار است که در دولت مسعود پزشکیان، خطر خروج این اثر از فهرست میراث جهانی وجود دارد!
