ماریوفیلیپو برامبیلا دی کارپیانو* – بحران اقتصادی، فرسایش مشروعیت سیاسی، شکافهای درونی حکومت و فشارهای اجتماعی، آیندهی جمهوری اسلامی را با ابهامهای جدی روبرو کرده است. این نوشته با بررسی تحولات داخلی و منطقهای ایران، امکان گذار دموکراتیک را همچنان زنده میداند و بر نقش جامعهی مدنی، تحولات درون ساختار قدرت و برنامهی سیاسی شاهزاده رضا پهلوی در دوران گذار تأکید میکند.

در حالی که اعدامها یکی پس از دیگری ادامه دارند و جامعهی ایرانیِ خارج از مرزهای جمهوری اسلامی به فعالیتهای چشمگیر آگاهیبخشی خود ادامه میدهد، افکار عمومی غرب نباید ایران و چشماندازهای آن را برای گذار دموکراتیک به فراموشی بسپارد. رئیس «انجمن ایران-ایتالیا» در این نوشتار، تابستان طولانی پارسِ کهن، نقاط ضعف رژیم و راهحل دموکراتیک شاهزاده رضا پهلوی را بررسی میکند.
وضعیت سیاسی داخلی ایران با یک چرخش بنیادین روبروست؛ نقطهای که در آن، تلاش مذبوحانهی حکومت دینی برای حفظ قدرت با فشارهای بسیار شدید اجتماعی و اقتصادی که بر دوش مردم سنگینی میکند، تلاقی یافته است. شکاف میان جامعهی مدنی و رژیم یک واقعیت آشکار و انکارناپذیر است. اگرچه از یک سو در لحظات اوج بحرانهای بینالمللی، غرایز دفاعی و بقای سیستم سیاسی بیدار میشود، اما از سوی دیگر شرایط زندگی مردم همچنان بحرانی است و رو به وخامت میرود.
تأثیر بلندمدت تورم که حتی به سطح «ساعتی» رسیده و سقوط ارزش ریال، قدرت خرید مردم را بشدت کاهش داده و زندگی روزمرهی ایرانیان را به مسیری پر از مانع تبدیل کرده است که زیر بار گرانی، افزایش قیمت کالاهای اساسی و دشواری در تهیهی دارو فرسوده میشود. با وجود سرکوب وحشیانه و کنترل آهنین، جامعهی مدنی ایران، بویژه در مناطق شهری و در میان جوانان، دگرگونی فرهنگی عمیقی را از سر میگذراند و خواستار حقوق فردی و آزادیهای مدنی است.
ساختارهای داخلی نیز از این وضعیت متأثر شدهاند؛ گواه این امر آن است که جناح سنتی روحانیون در حال از دست دادن جایگاه خود است، در حالی که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نفوذ روزافزونی را در اقتصاد دولتی و خطمشی راهبردی کشور تثبیت کرده و خود را بعنوان ستون اصلی جمهوری اسلامی مطرح کرده است. اما زمانه در حال تغییر است و دوران «اجماع» به پایان رسیده است؛ رژیم ضعیف و ازهمگسیخته است، روحانیت شیعه دچار شکاف شده و سپاه پاسداران در حال حرکت برای پر کردن خلأهای قدرت ناشی از تلفات جنگی است. اصلاحطلبان که در واقع سگهای نگهبان قدرت اسلامگرایان هستند، برای حفظ وضع موجود حاضرند با دشمن به سازش برسند، اما با تندروهای فوقمحافظهکار روبرو هستند که مخالف هرگونه توافق با ایالات متحدهاند و بر انتقامجویی از کشورهای عربی حوزهی خلیج فارس اصرار میورزند. در مقابل، پادشاهیهای نفتی سنیمذهب این وضعیت را فرصتی تاریخی میبینند تا برای همیشه از شر همسایهی خطرناک خود خلاص شوند.
جمهوری اسلامی رژیمی اصلاحپذیر نیست؛ این نظام بر ایدئولوژیای استوار است که دچار بحران شده، بر آمیزهای از منافع بنا شده که ناکارآمد گشته و بر نیروی محرکهای تکیه دارد که با گذشت زمان رو به فرسایش و پایان است. سالهای بسیار زیادی نسلهای جدید را از انقلاب ۱۳۵۷ (۱۹۷۹)، خاطرهی جنگ با عراق و تحمیلهای بنیادگرایانهی خمینی جدا میکند. مرگ جانشین او، خامنهای، که زمستان گذشته رخ داد، پایان تداوم تاریخی با انقلاب اسلامی را رقم زد و رژیمِ در حال احتضار را در برابر جمعیتی قرار داد که از نظر مادی بشدت آسیب دیده و تشنهی صلح، ثبات و رهایی است. برآورد میشود که مقبولیت سیستم قدرت فعلی در میان مردم حدود ۲۰ درصد باشد؛ به این معنا که ۱۸ میلیون ایرانی از آن حمایت میکنند یا آن را تاب میآورند، اما بخش باقیماندهی جامعه آن را تحمل میکند یا با آن مخالف است.
در این بازی بسیار پیچیدهی قدرت، راههای خروج نمیتوانند چندان زیاد باشند. از یک سو، چشمانداز موج جدیدی از تظاهرات و قیامهای داخلی وجود دارد که میتواند بتدریج بخشهای کلیدی نیروهای مسلح منظم (ارتش) را بسوی معترضان بکشاند؛ نیروهایی که قادرند بسرعت کنترل کشور را بدست گیرند. از سوی دیگر، گزینهی کماحتمالترِ مداخلهی زمینی خارجی مطرح است که توسط نیروهای آزادیبخش ایرانی با حمایت ائتلاف آمریکا و اسرائیل و پشتیبانی امارات متحدهی عربی و کویت انجام شود.
در تاریخ معاصر، چشمگیرترین سرنگونیهای رژیمها از طریق اقدام نظامی خارجی رخ داده است. در سال ۱۹۸۰ در افغانستان و در جریان تلاش فاجعهبار کمونیستی نیز چنین شد؛ زمانی که ارتش سرخ به این کشور حمله کرد و یک ژنرال شوروی، حفیظالله امین، رئیسجمهور وقت را به قتل رساند تا ببرک کارملِ وفادارتر را بجای او بنشاند. در جریان نخستین لشکرکشی آمریکا علیه عراق برای بازگرداندن امیر کویت به تاجوتخت نیز همینگونه بود. سناریوی مشابهی در جریان دومین مداخلهی آمریکا علیه صدام حسین رقم خورد: رئیسجمهور عراق همان روزی سقوط کرد که نیروهای آمریکایی وارد بغداد شدند. در لیبی نیز حکومت طولانیمدت قذافی در میانهی یک جنگ داخلی و در پی بمبارانهای نیروهای ناتو متوقف شد.
سناریوی ایران با این موارد متفاوت است، اما بیتردید یک انقلاب داخلی بدون حمایت قوی از خارج یا بدون وجود بخشهایی از خاک آزادشده که بتوان از آنجا حملهی نهایی را با حضور نیروهای زمینی آغاز کرد، نمیتواند به پیروزی برسد.
شاهزاده رضا پهلوی، رهبر اپوزیسیون دموکراتیک ایران، این موضوع را با قدرت و آگاهی برای جامعهی بینالمللی تشریح میکند. طرح او همچنان تنها برنامهی عملی برای مدیریت دوران گذار از جمهوری اسلامی و هدایت کشور بسوی دموکراسی، همزمان با حفظ یکپارچگی ملت است.
متأسفانه پیشبینی نمیشود که این بحران بسرعت حلوفصل شود، بلکه دورهای طولانی در پیش است که در آن ایران بر توانایی خود در مقاومت در برابر تحریمها حساب باز کرده و ایالات متحده بر خفگی تدریجی مالی رژیم متمرکز شده است.
*ماریوفیلیپو برامبیلا دی کارپیانو (Mariofilippo Brambilla di Carpiano)، رئیس «انجمن ایران-ایتالیا» است.
منبع: مجله ایتالیایی Nazione Futura
ترجمه: دبیرخانه انجمن ایران-ایتالیا
تنظیم از کیهان لندن
Skip to PDF content

