دکتر رضا سعیدی فیروزآبادی – تجربه یک قرن تحولات سیاسی در ایران نشان می‌دهد که شکست‌های پی‌درپی نیروهای مخالف استبداد، نه از کمبود شجاعت یا فداکاری، بلکه بیش از هر چیز از ایدئولوژی‌زدگی مزمن سرچشمه گرفته است.
اپوزیسیون جمهوری اسلامی، چه در داخل و چه در خارج از کشور، بارها اسیر این خطای بنیادین شده است که «نجات ایران» را نه به‌مثابه یک هدف ملی مشترک، بلکه به‌عنوان ابزاری برای تحقق یک جهان‌بینی خاص تعریف کند. نتیجه این رویکرد، فرسایش سرمایه اجتماعی، انشقاق نیروها، و ناتوانی در تبدیل اعتراض به تغییر پایدار بوده است.
ایدئولوژی‌زدگی به معنای تقدم دادن یک دستگاه فکری بسته -خواه دینی، خواه مارکسیستی، لیبرالیستی افراطی یا ناسیونالیسم انحصارطلب- بر واقعیت‌های عینی جامعه است. در این وضعیت، سیاست از ابزار حل مسئله به میدان اثبات «حقانیت فکری» تبدیل می‌شود.
در چنین فضایی:
مخالف، نه شریک بالقوه، بلکه «دشمن ایدئولوژیک» تلقی می‌شود؛
اختلاف نظر به خیانت تعبیر می‌شود؛
هدف مشترکِ نجات کشور قربانی رقابت بر سر آینده‌ای انتزاعی و از پیش مهندسی‌شده می‌گردد.
جمهوری اسلامی خود محصول همین منطق است: انقلابی که به نام رهایی شکل گرفت، اما به‌دلیل سیطره ایدئولوژی، به استبدادی پایدارتر و خشن‌تر انجامید. تکرار همان الگو در اپوزیسیون، نه بدیل نظام، بلکه بازتولید آن در شکلی دیگر است.
بخش بزرگی از اپوزیسیون ایران، پیش از آنکه بر سر حداقل‌ها به توافق برسد، درگیر منازعه بر سر حداکثرهاست:
جمهوری یا پادشاهی؟
اقتصاد بازار یا دولت رفاه؟
سکولاریسم سخت یا نرم؟
این پرسش‌ها مهم هستند، اما پرسش‌های مرحله بعدند. جامعه‌ای که زیر فشار فقر، سرکوب، فروپاشی زیست‌محیطی و زوال نهادهای ملی قرار دارد، پیش از هر چیز نیازمند نجات است، نه مهندسی آرمان‌شهری. تاریخ نشان داده است که هیچ ملتِ در حال فروپاشی‌ای با اجماع ایدئولوژیک نجات نیافته، بلکه با همبستگی حداقلی ملی دوام آورده است.
اشتراکات ملی؛ نقطه عزیمت واقع‌بینانه
ایران، فراتر از تفاوت‌های فکری و هویتی، دارای اشتراکاتی روشن و غیرقابل انکار است:
حفظ تمامیت ارضی ایران؛
حاکمیت ملی و نفی هرگونه استبداد دینی یا ایدئولوژیک؛
کرامت انسان و حقوق برابر شهروندی؛
حاکمیت قانون و جدایی نهاد دین از دولت؛
امکان انتخاب آزادانه شکل حکومت توسط مردم در شرایط آزاد و سالم.
این‌ها نه شعارهای ایدئولوژیک، بلکه حداقل‌های ملی هستند. تمرکز بر این اشتراکات، اپوزیسیون را از یک مجموعه پراکنده عقیدتی به یک نیروی تاریخی قابل اعتماد تبدیل می‌کند.
«زن، زندگی، آزادی»؛ نمونه‌ای از گفتمان فراملی و فراایدئولوژیک
جنبش «زن، زندگی، آزادی» نشان داد که جامعه ایران آمادگی عبور از مرزبندی‌های سنتی را دارد. این جنبش نه با بیانیه‌های فلسفی، بلکه با ارزش‌های زیسته و مشترک شکل گرفت. قدرت آن دقیقاً در همین فراایدئولوژیک بودن بود؛ جایی که انسان، زندگی، و آزادی در مرکز قرار گرفتند، نه مکتب و مرام.
اپوزیسیونی که نتواند این درس را درک کند و همچنان بر طبل مرزبندی‌های عقیدتی بکوبد، نه نمایندهٔ جامعه، بلکه مانعی در برابر آن خواهد بود.
نجات ایران پروژه یک ایدئولوژی نیست؛ مأموریت یک ملت است. اپوزیسیونی که خود را وارث حقیقت مطلق بداند، دیر یا زود به همان چیزی تبدیل می‌شود که مدعی مبارزه با آن است.
ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به فروتنی سیاسی، عقلانیت تاریخی، و همگرایی ملی نیاز دارد. عبور از ایدئولوژی‌زدگی، نه عقب‌نشینی از آرمان‌ها، بلکه شرط تحقق پایدار آن‌هاست. آینده ایران نه در پیروزی یک عقیده بر دیگری، بلکه در توافق بر سر اصولی است که امکان همزیستی آزاد همه عقاید را فراهم می‌کند.
*«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسی‌زبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
