آرسن نظریان – بطور خلاصه میتوان اوضاع در قفقاز جنوبی را در حال حاضر آرام توصیف کرد. پس از حدود سه دهه مخاصمه میان دو جمهوری آذربایجان و ارمنستان، روند صلحی، ولو به تأنی و محتاطانه، میان دو کشور در حال شکل گرفتن است که در صورت تداوم، نوید ثبات، پیشرفت و رفاه اقتصادی برای مردمان منطقه را میدهد.
البته، چالشها در این مسیر کم نیستند. از جمله اینکه جمهوری آذربایجان هنوز گاه و بیگاه از کریدور کذایی «زنگهزور» صحبت میکند، ایدهی باطل «بازگشت سیصد هزار آذربایجانی به ارمنستان» را مطرح میسازد و یا امضای موافقتنامهی نهایی صلح را به تغییر قانون اساسی ارمنستان طی رفراندوم موکول میکند.
لیکن در عین حال اقداماتی از هر دو سو که از تلاش برای عادیسازی روابط میان دو کشور حکایت میکند، صورت میگیرد. مثلا آغاز پروازهای مستقیم میان ایروان و باکو، باز شدن مسیر عبور کالاهای وارداتی یا صادراتی ارمنستان از کشورهای دیگر از طریق مرز آذربایجان، مانند ورود محمولهی گندم از قزاقستان و روسیه به ارمنستان از راه آذربایجان، امکان ارتباط خاک اصلی آذربایجان با نخجوان با استفاده از اینترنت ارمنستان، سفر هیئتهای جامعهی مدنی (انجیاوهای) دو کشور به کشور متقابل و غیره. پیش از امضای توافقنامهی ۸ اوت سال گذشته، چنین رویدادهایی میان دو کشور قابل تصور نبود.
در واقع، روند صلح تدریجی میان دو کشور از ماه اوت سال گذشته شروع شد؛ زمانی که طرح موسوم به «تریپ» (TRIPP) میان سه جمهوری آذربایجان، ارمنستان و آمریکا در واشنگتن به امضا رسید.
از آن زمان، نظرات و تفسیرهای متفاوتی راجع به این طرح ابراز شده است. پارهای از طرفین درگیر آن را به نفع خود و پارهای دیگر به زیان خود تلقی میکنند. در این نوشتار به بررسی این نظرات و تحلیلها نمیپردازم، بلکه شرح مختصری دربارهی کارکرد و هدف آن ارائه میدهم.
میدانیم که در نتیجهی منازعهای که حدود سه دهه میان جمهوریهای آذربایجان و ارمنستان جریان داشت، ارمنستان توسط آذربایجان و ترکیه در محاصرهی اقتصادی قرار گرفته بود. پس از پایان جنگ دوم قرهباغ در نوامبر ۲۰۲۰ و برخوردها و پسلرزههایی که تا اوایل سال ۲۰۲۵ میان دو کشور جریان داشت، دولت آمریکا طرحی را برای صلح میان دو کشور پیشنهاد کرد. طرح یادشده رفع انسداد راههای ارتباطی را که ارمنستان را دههها از ارتباط با جهان خارج محروم میساخت، و نیز ایجاد راه ارتباطی میان خاک اصلی آذربایجان با برونبوم خود، نخجوان، در بر میگرفت. ناگفته نماند که این پیشنهاد بخشی از طرح بزرگتر ایجاد مسیر ترانزیتی از چین و آسیای میانه تا ترکیه و اروپا بود که فقط با رفع محاصرهی اقتصادی ارمنستان توسط آذربایجان و ترکیه امکانپذیر بود.
طرح یادشده پس از ماهها مذاکره میان سه کشور آذربایجان، ارمنستان و ایالات متحده، در ۸ اوت ۲۰۲۵ در واشنگتن به امضا رسید. در ضمن، پیشنویس یک توافقنامهی صلح میان جمهوریهای آذربایجان و ارمنستان نیز توسط رؤسای دو کشور، علیاف و پاشینیان، امضا شد.
با امضای طرح تریپ و پیشنویس موافقتنامهی صلح میان دو جمهوری یادشده، تعادل قدرت و معماری امنیتی تازهای در قفقاز جنوبی به وجود آمد و معادلات راهبردی پیشین را که در آن روسیه حرف اول و ترکیه و جمهوری اسلامی ایران حرف بعدی را میزدند، عملا دگرگون ساخت.
واقعیتی است که طی ۳۰ سال منازعه میان جمهوریهای آذربایجان و ارمنستان، نه روسیه، نه جمهوری اسلامی ایران و نه ترکیه، به عنوان میانجی موفق به ایجاد صلح میان دو همسایهی متخاصم خود نشدند. در عین حال، همه مدعی بودند که اختلافات باید توسط قدرتهای همجوار حل و فصل شود و ورود قدرتهای فرامنطقهای به مناقشه نباید قابل قبول باشد. واقعیتهای موجود نشان داد که این ایده با واقعیتها انطباق کامل ندارد. هر دو کشور آذربایجان و ارمنستان با میانجیگری ایالات متحده مشکلی نداشتند و روند رویدادها نیز نشان داد که با طرح تریپ، صلح میتواند میان دو کشور برقرار شود.
لازم است یادآوری شود که درگیری روسیه در جنگ تجاوزکارانهاش علیه اوکراین و نیز جنگ میان آمریکا و جمهوری اسلامی، باعث شده است که روسیه و جمهوری اسلامی از مداخلهی مؤثر در تحولات قفقاز جنوبی ناتوان باشند.
تعاملات با جمهوری اسلامی
ارمنستان به دلیل محدودیتهای ژئوپلیتیک، با ایران به عنوان همسایهی تاریخی و قدرت منطقهای که از تمامیت ارضی ارمنستان دفاع میکند، با وجود حالت جنگی با ایالات متحده، روابط نزدیک برقرار کرده است. در مراسم تدفین علی خامنهای، پاشینیان از معدود رؤسای کشورهایی بود که در مراسم حضور یافت و با پزشکیان دیدار و گفتگو کرد.
همکاری ارمنستان و جمهوری اسلامی در ماههای اخیر، به ویژه در زمینهی انرژی، ابعاد تازهای به خود گرفته است.
مبادلهی گاز و برق میان جمهوری اسلامی و ارمنستان بر اساس توافق تهاتر، «انرژی در برابر انرژی»، استوار است. ایران به ارمنستان گاز طبیعی صادر میکند و در ازای آن، از این کشور برق تحویل میگیرد. این همکاری فصلی به دو کمک میکند تا کمبودهای انرژی خود را در زمانهای مختلف سال جبران کنند.
این همکاری برای ارمنستان، که با تحریم کالاهای ارمنستان توسط روسیه و احتمال افزایش قیمت گاز صادراتی روسیه به ارمنستان مواجه است، دارای اهمیت بسزایی است. برای حکومت ایران نیز که در محاصرهی دریایی توسط ایالات متحده، با عدم امکان فروش نفت و از کار افتادن نیروگاههای انرژی روبروست، منبعی، گرچه نه چندان بزرگ، اما مغتنم است.
ارمنستان همچنین تلاش کرده است تا نگرانیهای جمهوری اسلامی از حضور احتمالی آمریکا در آن سوی مرزهای خود را برطرف سازد. ارمنستان اطمینان داده است که طرح تریپ حاوی چیزی نیست که منافع حکومت ایران را به خطر بیندازد.
آمریکا و اتحادیه اروپا نیز با درک موقعیت ارمنستان، مراودات و تعاملات ارمنستان با جمهوری اسلامی را با تفاهم تلقی میکنند. لیکن روشن است که تشدید مخاصمات میان حکومت ایران و آمریکا برای اقتصادهای قفقاز جنوبی، از جمله ارمنستان، مخرب و زیانآور خواهد بود.
مسائل با روسیه
برعکس روابط با جمهوری اسلامی و غرب، روابط ارمنستان و روسیه در حال تجربهی یک بحران عمیق است که ریشهی آن را باید در رویکرد عهدشکنانهی روسیه در جنگ دوم قرهباغ و به ویژه پس از تجاوز نیروهای نظامی باکو به خاک ارمنستان در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ جستجو کرد. عملکرد مسکو در این موارد تأثیر بسیار منفی بر افکار عمومی و دولت ارمنستان نسبت به روسیه برجای گذاشت، بطوری که دولت در واکنش به این سیاست، مشارکت خود در پیمان دفاعی جمعی به سرکردگی روسیه را به حالت تعلیق درآورد؛ وضعیتی که دولت پاشینیان را ناچار ساخت به دنبال شرکای امنیتی جدید برود.
در روند جستجوی شرکای راهبردی جدید، ارمنستان به تدریج از روسیه فاصله گرفت و سیاست نزدیکی با غرب را در پیش گرفت.
اکنون بر سر شماری از موضوعات و مسائل مهم و راهبردی میان ارمنستان و روسیه اختلافات جدی وجود دارد که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
حرکت ارمنستان به سمت اتحادیه اروپا با هدف نهایی عضویت در آن. روسیه میگوید این هدف با عضویت ارمنستان در اتحادیهی اقتصادی اوراسیا مغایرت دارد و ارمنستان باید یکی را انتخاب کند.
برگزاری کنفرانس سران اتحادیهی اروپا و دعوت از زلنسکی، نخستوزیر اوکراین، به کنفرانس.
در جریان اجلاس اتحادیهی اقتصادی اوراسیا (EAEU) در ماه مه ۲۰۲۶ در آستانه، قزاقستان، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، و دیگر رهبران اتحادیه این تقاضای عجیب را مطرح ساختند که ارمنستان باید اقدام به برگزاری همهپرسی در کشور دربارهی ماندن در اتحادیهی اوراسیا یا ادامهی مسیر عضویت در اتحادیهی اروپا نماید.
پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، این درخواست را رد کرد و اظهار داشت که فعلا عضویت در اتحادیهی اروپا در دستور کار نیست و زمانی که در دستور کار قرار گیرد، تصمیم لازم گرفته خواهد شد. وی این تقاضا را مداخله در امور داخلی و اقدامی در جهت نقض حاکمیت ارمنستان دانست.
این رویدادها باعث شده است که روسیه از اهرم فشار اقتصادی بر ارمنستان استفاده کند و صدور بسیاری از کالاهای کشاورزی ارمنستان به روسیه را، تحت این عنوان که این کالاها ضوابط بهداشتی روسیه را رعایت نمیکنند، ممنوع اعلام کند.
اکنون ارمنستان فعالانه به دنبال یافتن بازارهای جدید است. ارمنیان اکنون به این نتیجه رسیدهاند که برای حفظ استقلال و حاکمیت خود باید به وابستگی اقتصادی به روسیه پایان دهند و شرکای اقتصادیشان را مانند شرکای سیاسی متنوع سازند، ضمن اینکه کیفیت کالاهای خود را نیز برای فروش در بازارهای جهانی بالا ببرند. این مسیر ممکن است دشواریهایی در پی داشته باشد، اما در نهایت کشور را خودکفا و حاکم بر سرنوشت خویش خواهد ساخت. فشرده شدن مذاکرات با جمهوری اسلامی در مورد تبادل گاز و انرژی، که شرح آن در بالا رفت، از جمله این تلاشهاست. اتحادیهی اروپا نیز قول کمک داده و تسهیلاتی برای صدور فرآوردههای ارمنستان به اروپا فراهم کرده است.
از رویدادهای مهم در ارمنستان در چند ماه اخیر میتوان موارد زیر را ذکر کرد.
اجلاس سران اتحادیهی اروپا در ایروان
روز چهارم و پنجم مه سال جاری میلادی، هشتمین اجلاس سران جامعهی سیاسی اروپا در ایروان، ارمنستان، برگزار شد. این بزرگترین رویداد سیاسی بینالمللی در ارمنستان از زمان استقلال این کشور بود. سران ۴۸ کشور عضو اتحادیه اروپا و کشورهای شریک، به همراه نمایندگان دعوتشده، در آن شرکت کردند. میزبانی اجلاس را پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، همراه با آنتونیو کوستا، رئیس شورای اروپا، بر عهده داشتند. شعار کنفرانس «ساختن آینده، وحدت و ثبات در اروپا» بود. از جمله شرکتکنندگان، زلنسکی، نخستوزیر اوکراین، و مارک کارنی، نخستوزیر کانادا، بودند.
در پایان این اجلاس، رهبران اتحادیه بیانیهی مشترکی را تصویب کردند که تعهد پایدار اتحادیه اروپا برای تقویت بیشتر روابط خود با ارمنستان و حمایت از حاکمیت، تابآوری و دستور کار اصلاحات جامع ارمنستان را تأیید میکرد.
رژه نظامی در ایروان
به مناسبت روز جمهوری ارمنستان، در ۲۸ مه ۲۰۲۶ رژهی نظامی در میدان جمهوری ایروان برگزار شد. این نخستین رژهی بزرگ نظامی ارمنستان پس از ده سال، از سال ۲۰۱۶ به این سو، بود که در آن جدیدترین تجهیزات و تسلیحات نظامی به نمایش درآمد.
سلاحهای نمایشدادهشده شامل سلاحهای خریداریشده از هفت کشور، از جمله جمهوری اسلامی، و سلاحهای ساخت خود ارمنستان بود.
انتخابات پارلمانی ارمنستان
هفتم ژوئن سال جاری، نهمین دورهی انتخابات مجلس ملی ارمنستان برگزار شد. رقابت اصلی میان نیروهای حاکم، یعنی حزب پیمان مدنی، ارمنستان قدرتمند و ائتلاف ارمنستان بود. بر اساس نتایج شمارش آرا، نیروی حاکم با وجود کسب ۴۹ درصد آرا، اکثریت خود را در مجلس حفظ کرد.
پیروزی حزب پاشینیان و جلوس مجدد وی بر مسند نخستوزیری را رؤسای کشورهای بسیاری، از جمله پزشکیان، رئیس دولت چهاردهم جمهوری اسلامی، تبریک گفتند. گفتنی است که پوتین، نخستوزیر روسیه، هنوز پیام تبریک به پاشینیان نفرستاده، در حالی که رؤسای کشورهای عضو پیمان امنیتی- دفاعی جمعی به سرکردگی روسیه، پیروزی پاشینیان را تبریک گفتهاند.
ساخت نیروگاه هوش مصنوعی
هشتم اوت جاری، در اجرای تفاهمنامهی همکاری در زمینهی هوش مصنوعی میان دولتهای ایالات متحده و ارمنستان در اوت سال گذشته، شرکت آمریکایی فایربرد (Firebird) نخستین مرحلهی مرکز و کارخانهی بزرگ هوش مصنوعی خود را در شهر هرازدان ارمنستان افتتاح کرد. این مجموعه با همکاری فناوریهای انویدیا ساخته شده و به عنوان یکی از بزرگترین پروژههای زیرساختی هوش مصنوعی در منطقه شناخته میشود.
سرمایهگذاری فاز اول ۵۰۰ میلیون دلار و کل سرمایهگذاری پیشبینیشده تا ۵ میلیارد دلار برآورد شده است.
تجهیزات مورد استفادهی این مرکز در فاز نخست شامل ۶۱۴۴ پردازندهی گرافیکی نسل بلکول انویدیا* (NVIDIA Blackwell) و برنامهریزی برای افزایش شمار آنها به بیش از ۴۸ هزار پردازنده در نهایت است.
شرکت انویدیا این مجموعه را بزرگترین کارخانهی هوش مصنوعی در منطقه ارزیابی کرده است. به گفتهی این شرکت، این مقیاس، این مرکز را در میان بزرگترین پلتفرمهای زیرساخت هوش مصنوعی اروپا قرار میدهد.
جشنوارهی فرهنگی و آشپزی ایران و ارمنستان (ناواسارد)
پنجمین دورهی جشنوارهی فرهنگی و آشپزی ایران و ارمنستان (ناواسارد) روز دوشنبه ۱۹ مردادماه برابر با ۱۰ اوت با حضور شیرغلامی سفیر جمهوری اسلامی در ارمنستان، آراکلیان شهردار سیسیان و زندهدل شهردار لاهیجان در شهر سیسیان استان سیونیک ارمنستان گشایش یافت.
در مراسم افتتاحیهی این جشنواره، سخنرانان با اشاره به پیوندهای عمیق تاریخی، فرهنگی و دوستی میان ملتهای ایران و ارمنستان، بر اهمیت برگزاری چنین رویدادهایی در راستای شناخت بیشتر دو ملت از یکدیگر و معرفی فرهنگ، هنر، سنتها، آشپزی و ظرفیتهای مختلف مناطق دو کشور تأکید کردند. این جشنواره که طی چند روز برگزار شد و گروههای هنری از هر دو کشور در آن شرکت کردند، با استقبال قابل توجه مردم ارمنستان به ویژه مردم استان سیونیک روبرو شد و فرصتی برای تقویت ارتباطات مردمی، توسعهی همکاریهای فرهنگی و گردشگری و معرفی ظرفیتهای متنوع ایران و ارمنستان فراهم کرد.
*توضیح اینکه واژهی «ناواسارد» در اصل نام نخستین ماه در تقویم باستانی ارمنستان است و جشنی معادل عید نوروز ایرانیان به شمار میرود. ارمنیان باستان روز ۱۱ اوت را به عنوان آغاز سال نو جشن میگرفتند و انتخاب این روز برای فستیوال مشترک، بر ریشهها و اشتراکات تاریخی میان دو ملت تأکید دارد.
