به نام ایران
شهریار ایران رضا شاه دوم:
«به انقلاب پر شکوه مشروطه بنگرید و فاتحان مشروطه خواه تهران را به یاد آورید. شما میراث دار آن بزرگان هستید.»
«بیست و پنجم شهریورماه سال ۱۳۲۰ شکوفایی قانون اساسی مشروطه با کنارهگیری
همزمان رضاشاه بزرگ و آغاز پادشاهی محمدرضاشاه پهلوی به اوج خود رسید.»
یک- ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ / ۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱ یکی از روزهای سرنوشتساز تاریخ معاصر ایران است روزی که رضاشاه پهلوی، بنیانگزار پادشاهی پهلوی، در پی بحران ناشی از اشغال ایران در جنگ جهانی دوم از سلطنت کنارهگیری فرمودند و محمدرضاشاه پهلوی، ولیعهد و جانشین قانونی او، زمام سلطنت را در دست گرفت.
دو- پیش از آن، در ۳ شهریور ۱۳۲۰ / ۲۵ اوت ۱۹۴۱، نیروهای شوروی از شمال و نیروهای بریتانیا از جنوب وارد ایران شده بودند. ارتش ایران در برابر نیروهای مهاجم نتوانست مقاومت مؤثری داشته باشد و کشور با یکی از دشوارترین بحرانهای سیاسی و نظامی تاریخ معاصر خود روبهرو شد. در چنین شرایطی، فشار دولتهای بریتانیا و شوروی بر رضاشاه افزایش یافت و سرانجام او تصمیم به کنارهگیری گرفت
.
سه- نامه کنارهگیری رضاشاه بزرگ
در صبح ۲۵ شهریور ۱۳۲۰، محمدعلی فروغی، نخستوزیر، در نشست فوقالعاده مجلس شورای ملی اعلام کرد که رضاشاه بزرگ اراده کرده است از سلطنت کناره گیرد و امر سلطنت را به جانشین قانونی خود واگذار کند.
سپس استعفا نامه رضاشاه را برای نمایندگان خواند:
«نظر باینکه من همه قوای خود را در این چند ساله مصروف امور کشور کرده و ناتوان شدهام حس میکنم که اینک وقت آن رسیدهاست که یک قوه و بنیه جوانتری بکارهای کشور که مراقبت دائم لازم دارد بپردازند و اسباب سعادت و رفاه ملت را فراهم آورد بنابراین امر سلطنت را بولیعهد و جانشین خود تفویض کردم از کار کناره نمودم از امروز که روز ۲۵ شهریور ماه ۱۳۲۰ است عموم ملت از کشوری و لشکری ولیعهد و جانشین قانونی مرا باید بسلطنت بشناسد و آنچه نسبت به من از پیروی مصالح کشور میکردند نسبت بایشان بکنند.»
کاخ مرمر ـ تهران
۲۵ شهریورماه ۱۳۲۰
چهار- این نامه از نظر تاریخی و حقوقی اهمیت فراوان دارد، زیرا رضاشاه بزرگ در آن، محمدرضاشاه پهلوی را «ولیعهد و جانشین قانونی» خود معرفی میکند و تاریخ کنارهگیری و واگزاری سلطنت را نیز به روشنی، روز ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ اعلام میدارد.
موضع نخستوزیر و مجلس
پس از قرائت استعفانامه، فروغی در همان جلسه تأکید کرد که ولیعهد میتواند «بر طبق قانون اساسی» زمام امور سلطنت ایران را به دست گیرد و اعلام کرد که او زمام امور را به دست گرفته است.
از این رو، در روایت دقیق این رویداد باید میان انتخاب پادشاه و جانشینی پادشاه تفاوت گزاشت. آنچه در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ رخ داد، بر پایه اصول متمم قانون اساسی مشروطه، سخنان نخستوزیر و متن استعفا نامه، انتخاب شخصی تازه از سوی مجلس نبود، بلکه انتقال سلطنت به ولیعهدی بود که در ساختار قانون اساسی، جانشین قانونی پادشاه شناخته میشد.
مجلس نیز در همان روز، این دگرگونی را در قالب نهادهای قانونی کشور دنبال کرد و مقرر شد ولیعهد برای انجام سوگند قانونی خود در مجلس حاضر شود.
پنج- آغاز پادشاهی محمدرضاشاه پهلوی
بنابراین، ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ را میتوان روز همزمان پایان سلطنت رضاشاه بزرگ و آغاز سلطنت محمدرضاشاه پهلوی دانست.
محمدرضاشاه در همان روز، پس از کنارهگیری پدرش، زمام امور سلطنت را به دست گرفت. با این حال، انجام سوگند قانونی او در مجلس به روز بعد موکول شد.
شش- روز ۲۶ شهریور ماه سوگند پادشاه جدید
در ۲۶ شهریور ۱۳۲۰ / ۱۷ سپتامبر ۱۹۴۱، محمدرضاشاه پهلوی در مجلس شورای ملی حاضر شد و سوگند مقرر در قانون اساسی را ادا کرد.
در بخشی از سوگندنامه او آمده بود:
«تمام هَم خود را مصروف حفظ استقلال ایران نموده و حدود مملکت و حقوق ملت را محفوظ و محروس بدارم قانون اساسی مشروطیت ایران را نگهبان و بر طبق آن و قوانین مقرره سلطنت نمایم…»
با این سوگند، محمدرضاشاه پهلوی تعهد رسمی خود را در برابر مجلس نسبت به حفظ استقلال ایران، پاسداری از حقوق ملت و نگهبانی از قانون اساسی مشروطیت اعلام کرد.
هفت- ازاینرو، این دو روز پیاپی را باید از یکدیگر جدا کرد:
۲۵ شهریور ۱۳۲۰:
همزمانی کنارهگیری رضاشاه بزرگ و انتقال سلطنت به محمدرضاشاه پهلوی، ولیعهد و جانشین قانونی او.
۲۶ شهریور ۱۳۲۰:
حضور محمدرضاشاه پهلوی در مجلس و ادای سوگند قانونی پادشاهی.
این جداسازی از نظر تاریخی و حقوقی اهمیت دارد، زیرا آغاز سلطنت، با ادای سوگند پادشاهی یک رویداد واحد نیست، بلکه دو مرحله پیوسته از یک فرایند است.
یک انتقال در سختترین شرایط
محمدرضاشاه در حالی زمام سلطنت را به دست گرفت که ایران تحت اشغال نظامی دو قدرت خارجی بود و کشور با بحران سیاسی، اقتصادی و نظامی سنگینی روبهرو بود. با این همه، انتقال سلطنت از رضاشاه به ولیعهد در ساختار نهادهای قانونی کشور انجام شد و مجلس شورای ملی همچنان به عنوان یکی از ارکان نظام مشروطه فعال بود.
از این منظر، ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ را میتوان نقطهای دانست که در آن، در میانه یکی از بزرگترین بحرانهای تاریخ ایران، سلطنت از رضاشاه بزرگ به فرزند و ولیعهد او منتقل شد، و در روز بعد، پادشاه جدید در برابر مجلس، به قانون اساسی مشروطیت سوگند وفاداری یاد کرد.
به پیشگاه دو پادشاه میهنپرست ایران سر به کرنش به خاک میسایم و یاد و نامشان را گرامی میدارم.
پاینده ایران
جاوید شاه
دانیال استخر دادفر دادگستری
خانه مشروطه و حقوق بشر ایران، در تبعید
۲۵ شهریور ۲۵۸۵
