اعتراض‌نامه‌ای تاریخی و جهانی علیه سلطه، تجزیه، غارت ثروت‌های ملی، معامله بر سر سرنوشت ایرانیان و سکوت قدرت‌های جهانی
سیروس کنگرلو * – ایران امروز نه در جایگاه یک کشور شکست‌خورده، نه در هیئت ملتی نیازمند ترحم و نه به‌عنوان سرزمینی چشم‌انتظار بخشش قدرت‌های جهانی، بلکه در مقام یک مدعی تاریخی در برابر وجدان جهان ایستاده است. من این اعتراض را از جایگاه انسانی مطرح می‌کنم که بخشی از تاریخ معاصر میهن خویش را زیسته، فروپاشی‌ها و دگرگونی‌های آن را دیده و اکنون بر آن است که سکوت در برابر استمرار آنچه بر ایران و ایرانی گذشته، دیگر نه احتیاط سیاسی، بلکه مشارکت در فراموشی تاریخی است.
این نوشته، اعلام شکایتی تاریخی و جهانی است؛ شکایتی که مخاطب آن تنها جمهوری اسلامی نیست، بلکه تمامی ساختارهای قدرت، حکومت‌ها، امپراتوری‌ها و مناسبات سیاسی و اقتصادی‌ای هستند که در گذر سده‌ها، سرنوشت ایران را به میدان رقابت، سلطه، معامله و بهره‌برداری بدل کرده‌اند. این اعتراض نه برای جلب رضایت دولت‌ها نوشته می‌شود و نه برای کسب اجازه از نهادهایی که خود بخشی از نظم جهانی مورد اعتراض‌اند. سخن از حقی است که پیش از پیدایش بسیاری از دولت‌های کنونی وجود داشته است: حق یک ملت برای آنکه مالک سرزمین، حافظ فرهنگ، صاحب ثروت و تعیین‌کننده‌ی سرنوشت خویش باشد.
ایران را نمی‌توان تنها با مرزهای سیاسی امروز یا با نام حکومت‌هایی که بر آن فرمان رانده‌اند شناخت. ایران یک تداوم تمدنی است؛ حافظه‌ای زنده از زبان، خرد، داد، هنر، دانش، آیین‌های کهن و تجربه‌های گوناگون کشورداری. این تداوم تاریخی، هرچند بارها زخمی شده، از میان نرفته است. از همین رو، پرسش من تنها این نیست که چه کسانی بر ایران حکومت کرده‌اند؛ پرسش بنیادی‌تر آن است که چگونه و به دست چه نیروهایی، حق ایرانیان برای استمرار آزادانه‌ی تمدن و انتخاب آینده‌ی خویش بارها محدود، مصادره یا قربانی شده است.
فتح ایران در سده‌ی هفتم میلادی، در نگاه من، یکی از ژرف‌ترین گسست‌های تاریخ این سرزمین بود. آنچه پس از آن رخ داد، تنها دگرگونی یک دستگاه حکومتی نبود؛ ورود ساختارهای تازه‌ی سلطه‌ی سیاسی و دینی، تحولات گسترده‌ی فرهنگی و دگرگونی نسبت میان قدرت، ایمان و آزادی انسان بود. من در این اعتراض‌نامه، پیامدهای تاریخی نظام‌هایی را به پرسش می‌کشم که با توسل به تقدس، اطاعت را جایگزین انتخاب و اقتدار عقیدتی را جانشین آزادی وجدان کرده‌اند. هیچ عقیده‌ای، هر اندازه دیرپا و پرپیرو، نمی‌تواند به‌خودی‌خود مجوز سلب آزادی، تحقیر فرهنگ یا فرمانروایی بی‌پاسخ‌گو بر انسان باشد.
اما زخم ایران تنها به آن دوره محدود نماند. تاریخ این سرزمین، بویژه در سده‌های اخیر، صحنه‌ی رقابت قدرت‌هایی بوده است که ارزش ایران را نه در حق حیات آزادانه‌ی مردم آن، بلکه در موقعیت جغرافیایی، منابع طبیعی، راه‌های بازرگانی و ظرفیت راهبردی آن جستجو کرده‌اند. امپراتوری‌های روسیه و بریتانیا، مداخلات قدرت‌های خارجی، قراردادهای تقسیم نفوذ، مناسبات نفتی و رقابت‌های ژئوپلیتیکی، هر یک بخشی از این تاریخ‌اند. در چنین مناسباتی، ایران بارها موضوع تصمیم بوده است، بی‌آنکه اراده‌ی آزاد ایرانیان منشأ آن تصمیم باشد.
در جهان معاصر نیز این پرسش همچنان پابرجاست. دولت‌های غربی از آزادی و حقوق بشر سخن می‌گویند، اما هنگامی که منافع امنیتی، انرژی و تجارت در میان باشد، اصول اعلام‌شده‌ی آنان با آزمونی دشوار روبرو می‌شود. روسیه در پی حفظ نفوذ راهبردی خویش است و چین، با سیاست اقتصادی مبتنی بر دسترسی به منابع، بازارها و مسیرهای حیاتی، روابط خود را با جمهوری اسلامی در چارچوب منافع بلندمدت خویش سامان داده است. از نظر من، هر رابطه‌ای که در آن بقای یک حکومت سرکوبگر بر حق انتخاب مردم آن کشور مقدم شود، نه مشارکت برابر، بلکه صورتی از بهره‌برداری سیاسی و اقتصادی است.
پرسش تاریخی من از این قدرت‌ها روشن است: ایران را شریک مستقل می‌خواهید یا سرزمینی که بتوان درباره‌ی منابع و آینده‌ی آن با حاکمانش معامله کرد، بی‌آنکه ملت آن در تعیین شرایط حضور داشته باشد؟
این پرسش درباره‌ی کشورهای عربی حاشیه‌ی خلیج فارس نیز مطرح است. در حالی که ایران از منابع عظیم نفت و گاز برخوردار است، اختلافات بر سر میدان‌های مشترک، شیوه‌ی بهره‌برداری از ذخایر انرژی و مناسبات اقتصادی منطقه‌ای، مسئله‌ی مالکیت و حقوق نسل‌های آینده‌ی ایرانیان را به موضوعی بنیادین بدل کرده است. میدان پارس جنوبی و گنبد شمالی، که ایران و قطر در دو سوی آن بهره‌برداری می‌کنند، نمونه‌ای برجسته از اهمیت راهبردی این مسئله است. میدان آرش نیز موضوع اختلاف ایران با کویت و عربستان سعودی است. مطالبه‌ی من، رسیدگی به سهم ایران، منافع ازدست‌رفته، قراردادها و تصمیم‌هایی است که می‌توانند حقوق ملی ایرانیان را تحت تأثیر قرار داده باشند.
در همین بستر باید نقش قطر و دیگر دولت‌های منطقه در مناسبات سیاسی واشنگتن و جمهوری اسلامی بررسی شود. هدیه‌ی هواپیمای بوئینگ قطری به دولت ایالات متحده، روابط اقتصادی و امنیتی دوحه با واشنگتن و میانجی‌گری‌های منطقه‌ای، همگی پرسش‌هایی درباره‌ی مرز میان دیپلماسی، نفوذ اقتصادی و تصمیم‌گیری راهبردی ایجاد می‌کنند. این پرسش که چرا در مقطعی از سفر پرزیدنت ترامپ هواپیمای دیگری برای پرواز او به کار گرفته شد، خود بخشی از مطالبه‌ی شفافیت درباره‌ی ترتیبات امنیتی و سیاسی پیرامون آن هواپیماست؛ هرچند تغییر هواپیما به‌تنهایی اثبات‌کننده‌ی انگیزه‌ای پنهان نیست.
در برابر تلاش کشورهای عربی برای جلوگیری از گسترش جنگ میان ایالات متحده، اسرائیل و جمهوری اسلامی، پرسش من از ماهیت صلحی است که موضوع مذاکره قرار می‌گیرد. آیا مقصود از صلح، امنیت مردم ایران است یا صرفا جلوگیری از برهم خوردن نظم منطقه‌ای؟ آیا حفظ ثبات اقتصادی و امنیتی کشورهای همسایه، حتی اگر به استمرار حاکمیتی سرکوبگر بینجامد، باید بر آزادی ایرانیان مقدم باشد؟ آیا دولت‌هایی که برای حفظ مناسبات خود با واشنگتن سرمایه‌های کلان به کار می‌گیرند، حاضرند همان اندازه برای حمایت از حقوق انسانی ملت ایران هزینه‌ی سیاسی بپردازند؟
از نظر من، دیپلماسی‌ای که تنها میان حکومت‌ها جریان یابد و مردمِ متأثر از تصمیم‌ها در آن غایب باشند، از نقصی بنیادین در مشروعیت اخلاقی رنج می‌برد. مسئله‌ی ایران را نمی‌توان به پرونده‌ی هسته‌ای، تعادل موشکی، قیمت انرژی یا امنیت مسیرهای دریایی فروکاست. پیش از همه‌ی اینها، ایران مسئله‌ی حق حاکمیت ملتی است که باید خود درباره‌ی آینده‌ی خویش تصمیم بگیرد.
اینجاست که سیاست ایالات متحده و شخص پرزیدنت دونالد ترامپ با پرسشی تاریخی روبرو می‌شود. سال‌ها توافق، تحریم، مذاکره و تهدید نتوانسته‌اند مسئله‌ی بنیادین آزادی و حاکمیت مردم ایران را حل کنند. در ساختار تصمیم‌گیری واشنگتن، دیدگاه‌های متمایل به توافق و مذاکره، فشار اقتصادی و بازدارندگی یا اقدام نظامی، هر یک با محاسبات متفاوتی حضور دارند. نقش جی‌دی ونس، استیو ویتکاف و جرد کوشنر در مسیرهای دیپلماتیک، مارکو روبیو و اسکات بسنت در سیاست خارجی و فشار اقتصادی، و پیت هگست، ژنرال دن کین و فرماندهی مرکزی ایالات متحده در ارزیابی گزینه‌های نظامی، باید در چارچوب همین اختلاف رویکردها بررسی شود.
با این همه، پرسش تعیین‌کننده برای من نام افراد نیست؛ نتیجه‌ی سیاست‌هاست. آیا یک توافق تازه صرفا فرصتی دیگر برای بقای جمهوری اسلامی فراهم خواهد کرد یا راه را برای تحقق حقوق مردم ایران خواهد گشود؟ آیا فشار اقتصادی بدون افق سیاسی روشن می‌تواند آزادی به همراه آورد؟ آیا کاربرد قدرت نظامی، بدون پاسخ به مسئله‌ی جان غیرنظامیان و حق تعیین سرنوشت ایرانیان، قادر به ایجاد نظمی مشروع خواهد بود؟
من معتقدم میراث تاریخی یک رئیس‌جمهور نه با شمار قراردادهای امضاشده و نه با نمایش قدرت، بلکه با پیامدهای پایدار تصمیم‌های او سنجیده می‌شود. اگر پرزیدنت ترامپ در پی جایگاهی ماندگار در تاریخ سیاست جهانی است، ایران می‌تواند یکی از بزرگ‌ترین آزمون‌های رهبری او باشد؛ آزمونی که ارزش آن در دستیابی به پیروزی پایدار، پایان دادن به تهدیدهای ساختاری و گشودن راه حاکمیت ملی ایرانیان خواهد بود، نه در تبدیل ایران به وابسته‌ای تازه در نظم منطقه‌ای.
اروپا نیز از این مسئولیت تاریخی مستثنا نیست. قرار گرفتن سپاه پاسداران در فهرست تروریستی اتحادیه‌ی اروپا، هرچند تصمیمی مهم است، پایان مسئولیت دولت‌های اروپایی نیست. پرسش اصلی آن است که این تصمیم چگونه به حمایت مؤثر از حقوق ایرانیان، پاسخگویی عاملان سرکوب و جلوگیری از استمرار سازوکارهای نقض حقوق بشر منجر خواهد شد. همچنین امتناع یا احتیاط دولت‌های اروپایی در مشارکت نظامی در بحران‌های منطقه‌ای باید در کنار مسئولیت سیاسی و انسانی آنان بررسی شود؛ زیرا مخالفت با جنگ، به‌خودی‌خود، نباید به بی‌اعتنایی نسبت به قربانیان سرکوب تبدیل شود.
با این حال، سنگین‌ترین بخش اعتراض من به آنچه در داخل ایران بر مردم گذشته بازمی‌گردد. به خانواده‌هایی که فرزندان خود را از دست داده‌اند، به زندانیانی که آزادی‌شان ربوده شده، به جوانانی که آینده‌شان در سایه‌ی ترس و محرومیت سپری شده و به نسلی که برای ابتدایی‌ترین حقوق انسانی خود بهایی سنگین پرداخته است. هیچ محاسبه‌ی ژئوپلیتیکی نمی‌تواند این رنج را به حاشیه براند. هیچ مذاکره‌ای نمی‌تواند به نام ملت ایران مشروعیت یابد، اگر حق آن ملت برای آزادی و انتخاب حاکمانش نادیده گرفته شود.
اعتراض من همچنین به سرزمین‌هایی بازمی‌گردد که در طول تاریخ از قلمرو حکومت‌های ایران جدا شده‌اند. از معاهدات گلستان و ترکمانچای تا دیگر جدایی‌ها و تغییرات مرزی، من خواهان بازگشایی پرونده‌ی تاریخی این تحولات، بررسی شرایط انعقاد قراردادها، ارزیابی حقوق و خسارت‌های احتمالی ایران و پیگیری مطالبه‌ی بازپس‌گیری سرزمین‌هایی هستم که تعلق تاریخی و حقوقی آنها به ایران مورد ادعاست. گذشت زمان نباید مانع پرسشگری تاریخی شود. این مطالبه باید با رسیدگی حقوقی و راه‌های مسالمت‌آمیز و با احترام به حقوق و حق تعیین سرنوشت مردمان ساکن آن سرزمین‌ها دنبال شود.
من در اینجا از سازمان ملل متحد و سازوکارهای حقوق بشری آن می‌خواهم که این اعتراض را به‌عنوان درخواست بررسی نقض حقوق ایرانیان و ثبت مطالبات نویسنده دریافت کنند. از دولت‌ها می‌خواهم که در مناسبات خود با جمهوری اسلامی، حقوق ملت ایران را موضوعی فرعی ندانند. از نهادهای مستقل می‌خواهم که به مستندسازی کشتار، شکنجه، مصادره‌ی دارایی‌ها، فساد و تضییع منابع ملی توجه کنند. و از افکار عمومی جهان می‌خواهم که میان بقای یک حکومت و بقای یک ملت تفاوت بگذارد.
من به نام خود و در جایگاه مدیر «انستیتوی دموکراسی برای پیشبرد دانش»، این اعتراض‌نامه را آغاز مطالبه‌ای تاریخی می‌دانم؛ مطالبه‌ای برای حقیقت، مسئولیت، جبران خسارت، حق حاکمیت ملی و بازگرداندن اختیار آینده‌ی ایران به ایرانیان.
این اعتراض، دعوت به فراموشی نیست. دعوت به بخشش تاریخی نیز نیست. مطالبه‌ی پاسخگویی است.
تاریخ تنها دفتر پیروزی فاتحان نیست؛ دفتر رنج مردمانی نیز هست که در برابر سلطه ایستاده‌اند و حق خود را مطالبه کرده‌اند. عدالت هنگامی معنا می‌یابد که قدرت نتواند به‌تنهایی درباره‌ی حقیقت حکم کند و هیچ ملتی به موضوع معامله‌ی دیگران فروکاسته نشود.
من این اعتراض را در برابر وجدان جهان ثبت می‌کنم، با این باور که ملت ایران نه میراث قابل تقسیم امپراتوری‌هاست، نه سرمایه‌ی قابل معامله‌ی حکومت‌ها و نه مهره‌ای در صفحه‌ی شطرنج قدرت‌های جهانی.
ایران متعلق به ایرانیان است. سرنوشت ایران باید به دست ایرانیان تعیین شود و هیچ قدرتی حق ندارد آزادی، سرزمین، ثروت و آینده‌ی آنان را موضوع معامله‌ای بدون حضور و رضایتشان قرار دهد.
این آغاز یک مطالبه‌ی تاریخی است، نه پایان آن.
*سیروس کنگرلو، پژوهشگر فلسفه و جامعه‌شناسی، مدیر انستیتوی دموکراسی برای پیشبرد دانش
توضیح:
«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب علاقمندان، نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسی‌زبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
