روشنک آسترکی – ظهر روز شنبه ۶ اردیبهشت ۱۴۰۴، انفجاری شدید در محوطه شش «شهبندر» که پس از انقلاب به عنوان «بندر رجایی» نامگذاری شده رخ داد. این انفجار خسارت هنگفت مالی و جانی در پی داشته و به اشکال مختلفی میتواند در کوتاهمدت بر اقتصاد ایران مؤثر باشد.
«شهبندر»(بندر رجایی) با ۲۴۰۰ هکتار وسعت و ۴۰ پست اسکله و تبادل کالا به ۸۰ بندر در جهان به عنوان ستون فقرات تجارت ایران به شمار میرود. آمارهای سازمان گمرک نشان میدهد این بندر سهم ۷۰ درصدی در ترانزیت دریایی ایران و سهم ۸۵ درصدی در تخلیه و بارگیری کانتینری در سطح کل بنادر کشور را دارد.
آخرین آمار سازمان بنادر و دریانوردی ایران، در سال ۱۴۰۳ حدود ۸۰ میلیون تن کالا در «شهبندر»(بندر رجایی) تخلیه یا بارگیری شده است.
این بندر بخشی از ابَرپروژهای بود که در اواخر دهه چهل خورشیدی طرح آن توسط شورای عالی اقتصاد به تصویب رسید و در سال ۱۳۴۹ عملیات احداث آن با کنسرسیوم ایتالیایی به نام «ایتالکو» به امضا رسید. بر اساس آن طرح، قرار بود بندری با عنوان «شهبندر» و شهری در کنار آن با نام «بندرعباس نو» احداث شود. این پروژه با انقلاب ۵۷ نیمهکاره ماند اما اواخر سال ۵۹ محمدعلی رجایی نخست وزیر وقت در دولت ابوالحسن بنیصدر که بعدا جانشین وی و دومین رئیس جمهوری اسلامی شد، در سفری استانی به هرمزگان ضمن گفتگو با نمایندگان «ایتالکو» از آنها خواست که تنها یک سوم از طرح احداث «شهبندر» را اجرا و از ساخت شهر «بندرعباس نو» نیز صرف نظر کنند. در سال ۱۳۶۲ این بندر با عنوان «بندر رجایی» به بهرهبرداری رسید و جمهوری اسلامی تا کنون نیز حتی نتوانسته از تمام ظرفیت آنچه ساخته شده بهره ببرد!
«شهبندر» یکی از محورهای ارتباطی در کریدور شمال- جنوب به عنوان مسیر اتصال به شمار میرود و همچنین در تثبیت موقعیت استراتژیک، ژئوپلتیک و ژئواکونومیک ایران نقش ویژه دارد.
اگرچه علت فاجعه رخ داده ششم اردیبهشتماه در این بندر همچنان مبهم و نامشخص است اما از چند وجه اقتصاد ایران را برای ماههای آینده درگیر خواهد کرد و در چرخه تأمین کالاهای مختلف اختلال ایجاد میکند.
واردات کالاهای اساسی
خبرگزاری «ایسنا» در گزارشی به نقل از سازمان گمرک ایران نوشته در محل دپو کانتینرهای محل انفجار در «بندر رجایی» گزارشی مبنی بر وجود کانتینرهای حاوی کالاهای اساسی ارائه نشده است.
این در حالیست که در تصاویر منتشر شده از آتشسوزی کانتینرها تصاویر و ویدئوهایی از کانتینرهای حامل مرغ، ماهی و گوشت به وضوح دیده میشوند که از جمله کانتینرهای آسیبدیده بودند.
محمدرضا رضایی کوچی رئیس کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی اما ظهر روز شنبه هفتم اردیبهشتماه در گزارشی از حادثه، وجود کانتینرهای مواد غذایی در محوطه انفجار را تأیید کرده و گفته «هیچ تفکیکی در بین کانتینرها وجود ندارد و کانتینر مواد غذایی و پوشاک در کنار یا بر روی کانتینرهای آتشزا چیده شده بودند.»
رسانههای داخلی نیز گزارش دادند با تعلیق فعالیتهای «بندر رجایی»، مدیریت بحران وزارت جهاد کشاورزی جلسهای به ریاست وزیر این مجموعه تشکیل داده تا با هدایت کشتیهای حامل کالاهای اساسی به بندر امامخمینی روند ورود کالا به کشور قطع نشود.
همچنین یک منبع آگاه به وبسایت «اکو ایران» گفته «مدیرعامل پشتیبانی امور دام ماأمور شده است کانتینرهای یخچالی را به محلهای دارای برق منتقل کند.»
از سوی دیگر بر اساس آمارهای سازمان بنادر و دریانوردی ایران، «شهبندر»(بندر رجایی) سهم هشت درصدی در واردات کالاهای اساسی به کشور را به خود اختصاص داده است. در سال گذشته حدود دو میلیون تن کالای اساسی از این بندر وارد ایران شده است. از جمله گندم، برنج، روغن، کنجاله سویا و دانههای روغنی از جمله کالاهای اساسی وارداتی از طریق این بندر بودهاند.
اگرچه بخش قابل توجهی از واردات کالاهای اساسی به کشور از سه بندر شاپور (خمینی) در استان خوزستان، و بنادر امیرآباد و نوشهر در استان مازندران صورت میگیرد اما اختلال در واردات کالاهای اساسی در روزهای آینده و از بین رفتن بخشی از کالاهای وارد شده با انفجار پی در پی کانتینرها میتواند، دستکم در کوتاهمدت، چرخه تأمین کالاهای اساسی را با اختلال روبرو کند.
بحران در تجارت نفتی و غیر نفتی
مهمترین فعالیت «شهبندی» (بندر رجایی) مربوط به کالاهای نفتی و پتروشیمی بوده است. بر اساس آمارها بیش از نیمی از تجارت نفت و فرآوردههای نفتی ایران از این بندر انجام میشود. در سال ۱۴۰۳، از ۵۲ میلیون و ۵۴۲ هزار تن فرآوردههای نفتی، ۲۷ میلیون و ۱۴۹ هزار تن در این بندر تخلیه یا بارگیری شده است.
کالای فلزی یکی از مهمترین گروه کالایی در تجارت غیرنفتی ایران است که از جمله فولاد به عنوان یکی از کالاهای نقشآفرین در صادرات غیرنفتی نیز در این گروه قرار دارد. بر اساس آمارها ۷۷ درصد از تجارت کالاهای گروه فلزی، معادل شش میلیون و ۹۷۱ هزار تن، از «شهبندی» صورت گرفته است.
کالای ساختمانی و معدنی از دیگر گروههای مهم کالاهای غیرنفتی ایران است که بر اساس آمارها، ۶۲ درصد از تجارت این گروه کالایی از «شهبندر» صورت گرفته است. سال گذشته ۳۶ میلیون و ۴۷۶ هزار تن کالا از گروه کالایی ساحتمانی و معدنی صادر یا وارد شده که ۲۲ میلیون و ۴۳۵ هزار تن کالا در این بندر بارگیری یا تخلیه شده است.
اختلال در صادرات و واردات هر یک از گروههای کالایی نفتی یا غیر نفتی ولو برای کوتاهمدت میتواند برای اقتصاد شکننده ایران مشکلساز بوده و بر فعالیتهای صنعتی وتولیدی، و همچنین بر افزایش قیمتها و تورم اثر بگذارد.
به ویژه آنکه این بندر سهم ۲۲ درصدی در واردات کالا به کشور و سهم ۱۵ درصدی در صادرات کالا از ایران دارد. آمارهای گمرک نشان میدهند طی سال گذشته این بندر حجمی معادل ۳۰ میلیارد دلار از تجارت خارجی ایران را، مجموعا در دو بخش صادرات و واردات، بر عهده داشته است. در چنین شرایطی روزانه حدود ۲۳۰ میلیون دلار تبادلات تجاری ایران وابسته به فعالیت «شهبندی»(بندر رجایی) است.
حمید حسینی عضو اتاق بازرگانی و فعال حوزه نفت و پتروشیمی روز گذشته با بیان اینکه «هنوز هیچ برآوردی دربارهی خسارت به ما نرسیده است» گفته «تا جایی که من میدانم به اسکله آسیبی وارد نشده است و محوطهی کانتینری و ساختمانهای اداری آسیب جدی دیده است از این رو باید تسهیلاتی را برای برقرار نگه داشتن تجارت ایران در دستور کار قرار دهند.»
او افزوده «بخش مهمی از تجارت کانتینری ایران در این بندر صورت میگیرد. این بندر بندر صادراتی فراوردههای نفتی و پتروشیمی و البته بندر وارداتی فرآوردههای نفتی مورد نیاز ایران نیز هست. بیتردید اتفاق رخ داده میتواند صادرات محصولات پتروشیمی و فرآوردههای نفتی و حتی فولاد را تحت تاثیر قرار دهد.»
محمدرضا رضایی کوچی رئیس کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی هم گفته «تخمین زده میشود بیش از ۱۰ هزار کانتینر در بندر رجایی سوخته باشند.»
او همچنین از عدم رعایت ابتداییترین مقررات و استانداردها در این بندر خبر داده و گفته «موضوع مهم این است که مقررات در جانمایی کانتینرها رعایت نشده و فاصله بین چیدمان منطبق با استانداردها نیست و بین کانتینرها متناسب با بار تفکیک بندی انجام نشدهاست و همه مواد کنار هم قرار گرفتند و متاسفانه استانداردهای انبارداری رعایت نشدهاست.»
عضو کمیسیون مجلس شورای اسلامی افزوده «در موقع مناسب به این موضوع رسیدگی میکنیم که چرا سازمان مهمی مانند سازمان بنادر و دریانوردی ۵ ماه است که با سرپرست اداره میشود و رئیس ندارد. فعلا اولویت مهار آتش در بندر شهید رجایی است. پس از عبور این بحران متولیان باید پاسخگوی سوالات نمایندگان باشند.»
قدرت الله محمدی مدیرعامل آتش نشانی تهران نیز روز گذشته در جریان ارائه گزارش از عملیات اطفای حریق در «شهبندی» گفته بود «متأسفانه جنس کانتینترها از فلز است و آب که به آنها میخورد نتیجهای نمیدهد و محدودهی حریق باقی میماند. خاموش کردن این کانتینرها دشوار است و تنها باید مواد داخل کانتینتر باید تا آخر بسوزد که بتوان آن را از محدوده خارج کرد.»
یکی دیگر از خسارتهای اقتصادی انفجار روز شنبه آسیبهای وارد شده به «شهبندر» و البته زیرساختها و ساختمانها در فاصله بندر تا غرب شهر بندرعباس است.
منوچهر ضیایی مدیرکل آموزش و پرورش استان هرمزگان از خسارت به هشت مدرسه در پی موج انفجار خبر داده است. بسیاری از ساختمانها و کارگاهها و مغازهها بر اثر موج ناشی از انفجار دچار خسارت شدهاند و دهها اتومبیل شخصی که در بندر و اطراف آن بودند به شدت آسیب دیدند.
یکی از مهمترین خسارتها اما خسارت به منابع انسانی بوده است. آخرین آمارهای رسمی از جانباختن بیش از ۴۰ تن تا عصر یکشنبه، مجروح شدن بیش از ۱۲۰۰ نفر و مفقود شدن دهها تن حکایت دارد. پیشبین شده آمار جانباختگان این انفجار خیلی بیش از ۴۰ تن اعلام شده تا کنون باشد. همچنین بخش زیادی از مجروحان نیز دچار قطع عضو و معلولیت شدهاند.
حجم خسارت وارد شده آنقدر زیاد بوده که اسکندر مومنی وزیر کشور دستور داده کمیتهای ویژه برای رسیدگی به خسارات این فاجعه تشکیل شود؛ کمیتهای که مشخص نیست مانند اقدامات مشابه در جمهوری اسلامی عملکردی معیوب خواهد داشت و در نیمهراه فعالیتاش به فراموشی سپرده شود، یا واقعا توان محاسبه و رسیدگی به خسارت را دارد!
استفاده نظامی از بندر تجاری؟
با اینهمه یکی از تهدیدهایی که در پی این انفجار میتواند برای اقتصاد ایران خسارت به بار آورد، علت این حادثه است. تا کنون فرضیههایی در اینباره مطرح شده که برجستهترین آن انفجار محموله سوخت جامد موشک بوده است.
«نیویورک تایمز» به نقل از یک منبع نزدیک به سپاه و شرکت امنیتی «آمبری» اعلام کرده است که علت اصلی انفجار در «شهبندر» انبار کردن محموله سوخت جامد موشک بوده است.
«آمبری» اعلام کرده انفجار روز شنبه ناشی از مدیریت نادرست یک محموله مواد شیمیایی شامل پرکلرات آمونیوم و مورد استفاده در تولید سوخت موشک بوده که چند هفته پیش توسط دو کشتی از چین با ایران ارسال و در این بندر تخلیه شده بود. پیشتر و در نیمه فروردینماه «نیوزویک» و «فایننشال تایمز» در دو گزارش مجزا پهلوگیری کشتی «جیران» و تخلیه بار پرکلرات سدیم از مبداء چین در بندرعباس را گزارش داده بودند.
پس از یک و نیم روز از فاجعه انفجار در «شهبندر» و در حالی که از ساعت نخست بروز حادثه، مواد مورد استفاده در سوخت موشکهای بالستک به عنوان منشاء انفجار مطرح شده بود، وزارت دفاع جمهوری اسلامی نخستین موضعگیری در اینباره را انجام داد.
سردار رضا طلایی نیک سخنگوی وزارت دفاع مدعی شده که «طبق بررسیها و مستندات هیچگونه محموله وارداتی یا صادراتی برای سوخت و یا کاربرد نظامی در محدوده حادثه آتش سوزی بندر شهید رجایی وجود نداشته و ندارد.»
ابراهیم رضایی سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی نیز در شبکه «ایکس» نوشته «طبق گزارشهای اولیه، آنچه در حادثه بندر شهید رجایی آتش گرفته، هیچ ارتباطی با حوزه دفاعی کشور ندارد.»
سعید جعفری مدیرعامل شرکت «توسعه خدمات دریایی و بندری سینا» نیز روز گذشته در گفتگو با خبرگزاری «ایلنا» درباره عامل انفجار در «شهبندر» گفت محموله بسیار خطرناک منفجر شده در این بندر با عنوان کالای معمولی وارد و انبار شده بود: «متاسفانه ارزیابی اولیه و کارشناسی در خصوص حادثه روز گذشته بندر شهیدرجایی نشان میدهد که این سانحه تلخ درپی تکرار فاجعهآمیزِ اظهار خلاف واقع در خصوص کالاهای خطرناک و تحویل این کالاها بدون اسناد و برچسبهای کالاهای خطرناک رخ داده است.»
او تأکید کرده بود «بر اساس آییننامه بینالمللی حمل و نقل کالاهای خطرناک، متولیان و عوامل حمل دریایی و خشکی، مکلفاند محمولههای خطرناک را با ذکر گروه اصلی و فرعی آن و با ارائه فرم مشخصات ایمنی و قبل از ورود کالا به گمرکات اظهار کنند تا محمولههای ورودی به بنادر مطابق با الزامات آییننامه، بستهبندی و برچسبزنی شوند.»
قابل توجه آنکه گفتگوی سعید جعفری ساعاتی بعد از وبسایت خبرگزاری «ایلنا» حذف شد و این مطلب در دیگر وبسایتهایی که این گفتگو را پوشش داده بودند از جمله وبسایت «انتخاب» و «تابناک» نیز از دسترس خارج شد!
اینهمه در حالیست که اثبات استفاده نظامی از مهمترین بندر تجاری، میتواند با ایجاد محدودیتهایی از جمله تحریم یا خودداری برخی کشورها از تبادلات دریایی با ایران هزینههایی برای اقتصاد ایران بر جای بگذارد.
گفتنی است «بندر رجایی» پیشتر و در سال ۱۳۹۰ به مدت سه سال تحریم شده بود. در تیرماه برابر با ژوئن با تحریم شرکت «تایدواتر خاورمیانه» با مالکیت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که مسئول بارگیری و ترانزیت کالا در منطقه تجاری «رجایی» بود، این بندر در عمل از جرگه بنادر فعال در زمینه واردات کالا به ایران، خارج شد. این شرکت از ابتدای مرداد ۱۳۹۳ از فعالیتهای اجرایی در این بندر کنارگذاشته شد و کمکم فعالیت تجاری در بندر از سر گرفته شد.
