پایگاه خبری «اینسایدر» با استناد به اسناد محرمانه «سرویس امنیت فدرال روسیه» (FCB) در گزارشی که ۲۵ ژوئن ۲۰۲۵ (چهارم تیرماه ۱۴۰۴) منتشر شد، مینویسد جمهوری اسلامی و روسیه در شرایطی که ظاهراً روابط نزدیکی با هم دارند اما در بالاترین سطح درگیر یک جنگ اطلاعاتی با یکدیگر هستند و از هم جاسوسی میکنند.
در این گزارش آمده منابع اطلاعاتی درون نهادهای امنیتی روسیه میگویند با وجود نزدیکی اخیر، روسیه همچنان جمهوری اسلامی ایران را بیشتر به چشم یک دشمن مینگرد تا یک متحد، و نمیخواهد اجازه دهد تهران به سلاح هستهای دست یابد.
در این گزارش آمده است که حملات اسرائیل و ایالات متحده به ایران با واکنشی انتقادی اما بسیار محتاطانه از سوی کرملین مواجه شد. ولادیمیر پوتین رئیس جمهوری روسیه ۲۳ ژوئن (دوم تیرماه) این حمله را «غیرقابل توجیه و نابخشودنی» خواند، اما انتقاد او از آمریکا و اسرائیل بسیار محتاطانه بود و به نظر میرسد حمایت روسیه از رژیم ایران فراتر از همین چند جمله نخواهد رفت.
این موضوع چندان تعجبآور نیست: همانطور که اسناد بخش ضدجاسوسی سرویس امنیت فدرال روسیه (افاسبی) که بهدست «اینسایدر» رسیده نشان میدهند، با وجود نزدیکی ظاهری با تهران، روابط میان روسیه و رژیم ایران با بیاعتمادی متقابل آمیخته و هر دو بطور فعال به جاسوسی از یکدیگر ادامه میدهند. منابع اطلاعاتی درون نهادهای امنیتی روسیه میگویند با وجود نزدیکی اخیر، روسیه همچنان جمهوری اسلامی را بیشتر به چشم یک دشمن مینگرد تا یک متحد، و نمیخواهد اجازه دهد تهران به سلاح هستهای دست یابد.
پس از آغاز تهاجم نظامی تمامعیار روسیه علیه اوکراین، ارتباطات میان سرویسهای اطلاعاتی رژیم ایران و روسیه نزدیکتر شد. مقامهای ارشد سازمان اطلاعات نظامی روسیه (GRU) و سرویس امنیت فدرال (FSB) شروع به سفرهای بیشتر به ایران کردند و همکاری نظامی نیز به ویژه از طریق دریافت پهپادهای «شاهد» از تهران در ازای شمشهای طلا افزایش یافت.
با این حال، در پشت صحنه هر دو حکومت همچنان به جاسوسی از یکدیگر ادامه میدهند، همانگونه که اسناد سرویس اول افاسبی (بخش ضدجاسوسی این نهاد) که در اختیار «اینسایدر» قرار گرفتهاند، نشان میدهند. با وجود مقررات سختگیرانه، مأموران افاسبی اغلب در مدیریت اطلاعات محرمانه بیدقتی میکنند و گزارشها و یادداشتهای فوقمحرمانه را برای خود یا همکارانشان ایمیل میزنند. این اسناد محرمانه دیدگاه این نهاد را نسبت به روابط روسیه با سایر کشورها فاش میکنند.
در میان این اسناد، «توصیههایی برای برنامهریزی فعالیتهای عملیاتی و خدمتی در مرزهای ایران» دیده میشود که بطور سالانه تهیه شده و با مرور مختصری از وضعیت سیاسی جاری آغاز میشوند.
چگونه رژیم ایران در روسیه جاسوسی میکند؟
«اینسایدر» مینویسد، «توصیهنامهها»ی سال ۲۰۲۴ با مقدمهای آغاز میشود که در آن بر گسترش روابط ایران و روسیه تأکید شده است: «در مرحله کنونی، توسعه روابط میان روسیه و جمهوری اسلامی ایران اهمیتی ویژه یافته است. این روابط از سطح دوجانبه فراتر رفته و به سطح منطقهای و حتی فرامنطقهای رسیده است.
عدم پذیرش سلطه غرب، به ویژه ایالات متحده، در روابط بینالملل از سوی ایران و روسیه، و تلاش برای ایجاد نظم جهانی چندقطبی و تقویت مراکز قدرت دیگر برای مقابله با هژمونی یکجانبه، یکی از نقاط اتصال در سیاست خارجی دو کشور شده است.
در بستر عملیات ویژه نظامی در اوکراین و فشار بیسابقهای که غرب بطور جمعی بر کشور ما وارد کرده، رهبری [رژیم] ایران مسیر سیاست خارجی خود را به سوی روسیه سوق داده که این نیز به افزایش فشار ایالات متحده و متحدانش بر جمهوری اسلامی انجامیده است. در چنین شرایطی، تلاشهای روسیه برای حل مسئله هستهای ایران و کاهش فشارهای بینالمللی بر تهران، تأثیر مثبتی بر روابط دوجانبه داشته و افقهایی روشن برای ارتقای این روابط به سطح راهبردی ترسیم کرده است.»
اما با وجود این لحن مثبت، مسئولان ضدجاسوسی روسیه تأکید میکنند که فعالیتهای اطلاعاتی رژیم ایران علیه روسیه همچنان ادامه دارد: «با وجود گسترش روابط اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و نظامی، دستگاههای امنیتی ایران همچنان بطور فعال در روسیه فعالیت میکنند. هدف آنها دستیابی به مدلهای پیشرفته تسلیحات روسی، فناوریهای فضایی، الکترونیک و هستهای، جسنجوی مسیرهایی برای دستیابی به محصولات نظامی و دومنظوره با دور زدن قوانین روسیه، نفوذ در میان روحانیون مسلمان روسیه، ترویج اسلام شیعی، و جمعآوری اطلاعات درباره اوضاع سیاسی، اقتصادی داخلی و سیاست خارجی است. نهادهای اطلاعاتی فعال در سفارت ایران در مسکو شامل وزارت اطلاعات، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و اداره دوم اطلاعات ستاد کل نیروهای مسلح ایران میشوند.»
«اینسایدر» در ادامه مینویسد، «در تحلیل فعالیتهای ضدجاسوسی در مرزهای ایران در سال ۲۰۲۳ آمده است: «با وجود گسترش همکاریهای چندجانبه و تقویت روابط میان دولتها، سازمانهای اطلاعاتی ایران فعالیتهایی را دنبال میکنند که هدف آنها نفوذ در صنایع، مؤسسات تحقیقاتی، طراحی و مهندسی روسیه است. اهداف اصلی آنها شامل موتورهای توربوجت و نیروگاههایی است که در صنایع موشکی، هوافضا، و نفت و گاز کاربرد دارند، فناوریهای مرتبط با پهپاد، جنگ الکترونیک، محصولات الکترونیک، و جذب متخصصان حوزههای موشکی، هوایی و فضایی. همزمان با گسترش همکاریهای فنی- نظامی و افزایش رفت و آمد هیئتهای کشوری، گزارشهایی درباره تلاش برای جذب متخصصان روس منتشر شده که مستقیماً در پروژههای رسمی دخیل بوده و به اطلاعات حساس (از جمله اسرار دولتی) دسترسی دارند.»
برخی جزئیات از روشهای جذب نیرو توسط سرویسهای ایرانی در روسیه در سندی با عنوان طولانی «بررسی تاکتیکهای فعالیت اطلاعاتی سرویسهای ویژه خارجی از طریق خروج شهروندان روس دارای دسترسی به اطلاعات طبقهبندیشده به خارج از کشور» آمده است که در اختیار «اینسایدر» قرار دارد. بر اساس این سند «جاسوسان ایرانی از بازدیدهای هیئتهای رسمی از مؤسسات صنایع نظامی روسیه، پژوهشگاهها و سازمانهای دولتی و خصوصی استفاده میکنند. همچنین آنها دعوتنامههایی برای سفرهای کاری خارجی (حتی کوتاهمدت) با بهانههایی چون ادامه مذاکرات، آشنایی با تجارب خارجی، یا سخنرانیهای علمی صادر میکنند. همچنین از فرصتهای سفر و تعطیلات خارج از کشور نیز بهره میگیرند.»
در این گزارش همچنین آمده که نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی اغلب انگیزه مالی به عوامل خود میدهند و از تکنیکهایی چون استفاده از حاملان اطلاعات «در تاریکی» بهره میگیرند؛ یعنی افرادی که بدون آگاهی کامل از ماهیت اطلاعاتی ارتباطشان، به تدریج وارد فرآیند تبادل اطلاعات و فعالیتهای تجاری میشوند.
بر اساس تحلیل افاسبی، اقدامات رژیم ایران در روسیه شامل «تبلیغ تشیع و ایجاد جایگاه در جوامع مذهبی مسلمان روسیه به منظور پیشبرد منافع استراتژیک رژیم ایران» و همچنین «دستیابی به فناوریها، نمونههای مواد و کالاهای دومنظوره یا نظامی از طریق کانالهای رسمی و غیررسمی» میشود.
در سند همچنین به اسامی افرادی اشاره شده که مسئول ارتباط با نهادهای اطلاعاتی روسیه یا جذب نیرو در روسیه هستند. برای نمونه، «سید علیرضا بصیری» نماینده رسمی وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران، مسئول برقراری تماس با سازمانهای اطلاعاتی داخلی و خارجی روسیه (FSB و SVR) است.
طبق یافتههای «اینسایدر»، سوابق تماسهای تلفنی او شامل مکالمه با افسران اطلاعاتی روس مانند «میخائیل خابروف» (از کارکنان اداره همکاریهای بینالمللی FSB، واحد نظامی شماره ۵۵۹۵۷، تحت پوشش شغلی در شرکت دفاعی الماز آنتی و تخصص اصلی چین و نه ایران) و همچنین «آرتم بیتسور» (متخصص ایران در همان اداره) و مراد چارف (افسر بازنشسته SVR، وابسته به واحد نظامی شماره ۳۳۹۴۹) است.
«عباس محمد ذوالفقاری»، رئیس اطلاعات راهبردی، با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، سازمان اطلاعات نظامی روسیه (GRU) و سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) در ارتباط است. طبق گزارش اداره ضدجاسوسی FSB، ذوالفقاری «در سازماندهی دستیابی به تجهیزات فنی خاص، از جمله از طریق روشهای غیرقانونی، فعالیت میکند.» با این حال، در سند مشخص نشده که آیا این دستیابی «غیرقانونی» به تجهیزات خاص با اطلاع یا تأیید مقامات روسی صورت میگیرد یا نه.
رضا خسروی مقدم وابسته نظامی نیز در زمینه همکاریهای فنی- نظامی با نهادهایی چون سرویس فدرال همکاریهای نظامی- فنی روسیه (FSVTS)، سرویس فدرال کنترل فنی و صادرات (FSTEC)، شرکت دولتی صادرات تسلیحات «روساوبوروناکسپورت»، و وزارت دفاع روسیه هماهنگ میکند. او همچنین در «جذب شهروندان روس، به ویژه از میان نیروهای نظامی» نقش دارد. اگرچه تأیید دقیق مشارکت خسروی مقدم در روند جذب نیرو دشوار است، اما شواهدی از تماسهای فعال او با نهادهای نظامی روس، از جمله «الکساندر بلوخین» از اداره کل همکاریهای نظامی بینالمللی وزارت دفاع، وجود دارد.
چگونه روسیه در ایران جاسوسی میکند
«اینسایدر» در گزارش مفصل خود ادامه میدهد که در «توصیهنامههای» سال ۲۰۲۴، افسران ضدجاسوسی روسیه به صراحت بر ضرورت نفوذ به سرویسهای اطلاعاتی ایران برای دستیابی به اطلاعاتی درباره فعالیتهای خرابکارانه جمهوری اسلامی در روسیه (مانند «کمپینهای اطلاعاتی» در جوامع مذهبی که ممکن است به «درگیریهای بینمذهبی» منجر شود) و همچنین اطلاعات درباره اوضاع داخلی ایران (از جمله گزینههای جانشینی آیتالله خامنهای) تأکید کردهاند. بهنقل از این سند آمده است:
«علاوه بر این، در سال ۲۰۲۴ باید:
۱. عملیاتهای مبتنی بر جاسوسی انسانی و فنی برای نفوذ به سرویسهای اطلاعاتی جمهوری اسلامی ایران تشدید شود. این حوزه باید بهعنوان اولویت استراتژیک تلقی گردد.
۲. اطلاعات پیشدستانه درباره برنامههای ایران برای ترویج تشیع در خاک روسیه به منظور گسترش نفوذ جمعآوری شود. اقداماتی برای جلوگیری از ایجاد کانونهای تنش بینمذهبیِ الهامگرفته از ایران در روسیه انجام گیرد، کمپینهای نفوذ مذهبی ایران مهار گردد و تلاش برای قرار دادن جوامع شیعه در روسیه تحت کنترل مراکز مذهبی ایران خنثی شود.
۳. تلاشهای سرویسهای اطلاعاتی و سازمانهای ایرانی برای به دست آوردن یا انتقال غیرقانونی فناوری، تجهیزات، مواد و اطلاعات علمی- فنی در خاک روسیه که میتواند در توسعه سلاحهای کشتارجمعی، سامانههای پرتاب، تسلیحات متعارف یا تجهیزات نظامی مشمول کنترل صادرات بهکار رود، متوقف گردد. همچنین باید مانع خروج غیرمجاز دانشمندان و متخصصان فنی با دسترسی به اسرار دولتی از روسیه شد.
۴. اطلاعاتی درباره عواملی جمعآوری شود که ممکن است انگیزه ایران برای ادامه همکاری نزدیک با روسیه را کاهش دهد، از جمله:
– نشانههای احیای احتمالی برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) و رفع احتمالی تحریمهای آمریکا علیه ایران
– احتمال تغییر رهبر فعلی [رژیم] ایران به دلیل کهولت، گزینههای جانشینی و موضع آنها نسبت به مسیر آینده سیاست خارجی ایران به ویژه در قبال روسیه
۵. اطلاعاتی درباره فعالیتهای ضدروسی سفارتخانههای کشورهای غربی و اوکراین در ایران جمعآوری شود تا اقدامات متقابل مناسب اتخاذ گردد.
۶. توسعه روابط دوجانبه روسیه و ایران تسهیل گردد، پیوندهای میان سازمانهای بازرگانی ارتقاء یابد و مشارکت نمایندگان تجاری و دولتی جمهوری اسلامی در منطقه حمایت شود.»
در این سند، همچنین اقدامات مشخصی که روسیه برای دستیابی به اهداف فوق در نظر گرفته، نیز آمده است؛ از جمله:
– «انجام عملیاتهای ضدجاسوسی علیه افرادی با منشأ ایرانی»
-«جذب فارغالتحصیلان مراکز مذهبی ایران»
جالب است که با وجود تغییرات چشمگیر در سیاست جهانی طی سالهای اخیر، اهداف و روشهای سرویس امنیت فدرال روسیه تغییر چندانی نکردهاند. به عنوان مثال، نسخهی سال ۲۰۲۱ «توصیهنامهها»- که پیش از جنگ علیه اوکراین، بازگشت ترامپ، گرم شدن روابط رژیم ایران و روسیه، و درگیری ایران و اسرائیل تهیه شده- تقریباً با نسخهی سال ۲۰۲۴ یکسان است، هرچند نسخهی قبلی اندکی مختصرتر است.
نگرانی روسیه از اتمی شدن ایران
منبع «اینسایدر» در بخش ضدجاسوسی نظامی سرویس امنیت فدرال روسیه توضیح میدهد که روسیه حتی در دوران ریاست جمهوری دیمیتری مدودف (۲۰۰۸ تا ۲۰۱۲) جمهوری اسلامی ایران را بیشتر به چشم یک رقیب مینگریست تا یک متحد. با وجود تبلیغات علنی در مورد دوستی و همکاری، روسیه هرگز از موضع بنیادین خود مبنی بر اینکه ایران نباید به سلاح هستهای دست یابد، عقبنشینی نکرده است.
درواقع، در «توصیهنامههای» سال ۲۰۲۴ نیز مشاهده میشود که بخش ضدجاسوسی نظامی به ویژه نسبت به تلاشهای رژیم ایران برای دستیابی به اطلاعات مربوط به فناوریهای هستهای روسیه نگران است. به همین دلیل، در این سند تأکید شده که باید «تلاشهای سرویسهای اطلاعاتی و سازمانهای ایرانی برای به دست آوردن یا انتقال غیرقانونی فناوریها، تجهیزات، مواد یا اطلاعات علمی و فنی در خاک روسیه- یا از طریق خاک آن- که ممکن است در توسعه سلاحهای کشتار جمعی به کار رود، مختل شود.»
بهگفتهی همین منبع در ضدجاسوسی نظامی، حتی با وجود سرعت گرفتن نزدیکی سیاسی روسیه با رژیم ایران در سالهای اخیر، مسکو همچنان همکاریهای نزدیک اطلاعاتی با اسرائیل را از طریق اداره کل اطلاعات نظامی حفظ کرده و به نوعی «بازی دوگانه» انجام داده است. البته جمهوری اسلامی نمیتوانسته از این ارتباطات بیخبر باشد و همین موضوعی است که بیاعتمادی متقابل را عمیقتر کرده است.
یکی از منابع بلندپایه در اداره کل اطلاعات نظامی نیز دیدگاه مشابهی را با «اینسایدر» در میان گذاشته است. بهگفتهی او، کرملین دستکم از سال ۲۰۱۰ در این رقابت جانب اسرائیل را گرفته و در تمام این مدت، جنگ مخفی اطلاعاتی با جمهوری اسلامی ایران متوقف نشده است. او میافزاید که درگیری رژیم ایران و اسرائیل، کرملین را در موقعیتی دشوار قرار داده، اما با این حال، روسیه در حال حاضر بیشتر درگیر مشکلات داخلی است و رهبری کشور در شرایط کنونی توان تمرکز بر دیپلماسی خاورمیانه را ندارد.
