دکتر گلناز ابراهیمی – کمک کردن یکی از ارزشهای اساسی و مشترک میان جوامع انسانی است و در فرهنگ ایرانی نیز جایگاه ویژهای دارد. مفاهیمی مانند مهماننوازی، حمایت از خویشاوندان و دستگیری از دیگران به عنوان شاخصههای اخلاقی و فرهنگی شناخته میشوند.
وقتی کمک به نقطه تنش تبدیل میشود
در شرایط مهاجرت، این ارزشها اهمیت بیشتری پیدا میکنند، زیرا مهاجران در فرآیند انطباق با جامعه جدید با فشارهای روانی، اقتصادی و اجتماعی متعددی مواجه میشوند و شبکههای همفرهنگ بهعنوان پشتیبان عمل میکنند. شبکههای اجتماعی ایرانیان مهاجر اغلب منبع حیاتی برای کسب اطلاعات، یافتن فرصت شغلی و دریافت حمایت عاطفی و مالی هستند.
با این حال، تجربههای متعدد در میان مهاجران ایرانی نشان داده است که این روابط حمایتی همیشه به همبستگی و قدردانی منتهی نمیشوند. در بسیاری از موارد، روابطی که با حسن نیت و اعتماد شکل گرفتهاند، به دلیل انتظارات افراطی یا رفتارهای مبتنی بر حقپنداری (entitlement) به تنش، سردی یا حتی قطع ارتباط ختم میشوند.
آیا این رفتارها صرفاً ناشی از ویژگیهای فردیاند یا در ریشههای فرهنگی و اجتماعی ما جای دارند؟ چگونه ذهنیت تاریخی و ساختارهای اجتماعی گذشته در مناسبات امروز ایرانیان مهاجر بازتولید میشوند؟ برای پاسخ به این پرسشها، نیاز به تحلیلی چندلایه داریم که فرهنگ، روانشناسی و شرایط مهاجرت را همزمان در نظر بگیرد.
۱- ریشههای فرهنگی: جمعگرایی، مرزهای مبهم و میراث روابط قدرت
فرهنگ ایرانی به عنوان یک فرهنگ جمعگرا (collectivist culture) شناخته میشود. در جوامع جمعگرا، هویت فردی در ارتباط تنگاتنگ با گروه تعریف میشود و حمایت از اعضای گروه نوعی مسئولیت اخلاقی تلقی میگردد. این امر در سطح خانواده، دوستان و حتی شبکههای قومی و ملی نمود پیدا میکند. این ارزش مثبت اما زمانی که با عدم شفافیت مرزها همراه میشود، میتواند به سوء برداشت منجر شود. در چنین بافتی، فرد دریافتکننده حمایت ممکن است ادامه کمک را «حق مسلم» تلقی کند، نه لطف.
در فرهنگ ایرانی، روابط شخصی و حرفهای اغلب بهم تنیدهاند. این تداخل در شرایط مهاجرت، که افراد برای بقا به شبکههای اجتماعی نیز تکیه میکنند، شدیدتر میشود. در چنین شرایطی، کمکهای اولیه ممکن است زمینهساز انتظارات افراطی شوند. فرد نهتنها انتظار ادامه حمایت را دارد، بلکه ممکن است این انتظار را به سطوح بالاتر مانند تأمین شغل یا حمایت مالی مستمر گسترش دهد. این فرآیند، هسته اصلی شکلگیری حقپنداری در روابط حمایتی است.
از سوی دیگر، تعارف به عنوان یکی از مؤلفههای ارتباطی فرهنگ ایرانی، مرزها را مبهمتر میکند. جملاتی مانند «هر کاری از دستم برمیاد، روی من حساب کن!» در فضای تعارف معمولاً به منظور حسن نیت بیان میشود، اما ممکن است از سوی مخاطب به عنوان یک قرارداد اخلاقی تعبیر شود. در نتیجه، کمک نکردن در آینده یا محدود کردن حمایت، بجای تصمیم منطقی، به عنوان بیوفایی یا حتی خیانت برداشت میشود.
یکی دیگر از زمینههای فرهنگی، میراث نظام ارباب– رعیتی در ساختار ذهنی ایرانیان و نهادینهشدن ذهنیت سلسلهمراتبی در روابط قدرت است. این نظام، که قرنها بر روابط اقتصادی و اجتماعی حاکم بود، بر پایه نابرابری ساختاری و وابستگی کامل رعیت به ارباب شکل گرفته بود. هرگونه دسترسی به منابع یا فرصتها نه از طریق شایستگی و قرارداد، بلکه از طریق نزدیکی به قدرت و لطف ارباب امکانپذیر میشد. این الگو در ناخودآگاه جمعی جامعه ایران ماندگار شده و حتی با ورود به دنیای مدرن یا مهاجرت، به صورتهای جدید بازتولید میشود.
در چنین ذهنیتی، دریافت کمک – حتی اگر در چارچوب همکاری حرفهای باشد – میتواند احساس وابستگی و نابرابری ایجاد کند. فرد کمکگیرنده ناخودآگاه خود را در موضع پایینتر میبیند و این وضعیت، با ارزشهای فرهنگی مرتبط با منزلت و آبرو در تضاد است. نتیجه این تعارض، ظهور رفتارهایی است که میتوان آنها را پرخاشگری جبرانی نامید. این رفتارها شامل کوچککردن نقش کمککننده، بیارزش جلوه دادن حمایت دریافتشده، یا حتی بروز پرخاش مستقیم برای بازسازی شأن از دسترفته است.
این ساز و کار دفاعی در روابط کاری ایرانیان مهاجر نیز مشهود است. کارمند یا همکار پس از دریافت فرصت یا حمایت، ممکن است برای رهایی از حس «زیر دست بودن» به بزرگنمایی موفقیتهای خود یا تحقیر طرف مقابل روی آورد.
این پدیده در جوامع غربی کمتر دیده میشود، زیرا روابط کاری در آن جوامع بر پایه قراردادهای شفاف، نقشهای مشخص و استقلال فردی تعریف شده است. اما در فرهنگ ایرانی که هنوز بار شخصی و نمادین قدرت در روابط پررنگ است، حتی همکاری حرفهای نیز میتواند با احساسات وابستگی و نابرابری آمیخته شود.
شواهد نشان میدهد که رفتارهای مبتنی بر حقپنداری و پرخاشگری جبرانی، عمدتاً در روابط میان ایرانیان با هم بروز میکند، نه در مناسبات با غیرایرانیان. دلیل این تفاوت، فعال شدن الگوهای فرهنگی موروثی در فضای مناسبات درونفرهنگی است. روابط ایرانی– ایرانی همچنان تحت تأثیر هنجارهایی مانند تعارف، مرزهای مبهم نقشها، و ذهنیت سلسلهمراتبی است؛ در حالی که هنگام ارتباط با غیرایرانیان، افراد ناچارند خود را با الگوهای غالب فرهنگ میزبان تطبیق دهند؛ الگویی که مبتنی بر قرارداد، استقلال فردی و احترام متقابل است. در چنین بافتی، رفتار مبتنی بر طلبکاری یا پرخاشگری نه تنها پذیرفتهشده نیست، بلکه پیامدهای منفی برای فرد دارد.
این واقعیت نشان میدهد که این پدیده نه ناشی از ویژگی ذاتی افراد، بلکه محصول شبکهای از الگوهای فرهنگی و هنجاری درونیشده است که فقط در محیطهای فرهنگی مشابه فعال میشوند.
۲- ذهنیت کمبود و ساز و کارهای روانشناختی آن
ذهنیت کمبود یا Scarcity Mindset یکی از مفاهیم کلیدی برای درک رفتارهای مبتنی بر حقپنداری است. تجربه کمبود– چه مالی، چه اجتماعی– به تغییرات اساسی در فرآیندهای شناختی و رفتاری منجر میشود. فردی که خود را در وضعیت کمبود میبیند، تمایل دارد تمرکز خود را بر منابع محدود موجود معطوف کند، حتی اگر این کار به بهای نادیده گرفتن پیامدهای بلندمدت باشد.
در ایران، دههها بیثباتی اقتصادی، تحریمها و محدودیتهای اجتماعی، ذهنیت کمبود را به بخشی از ساختار ذهنی بسیاری از افراد تبدیل کرده است. این ذهنیت با مهاجرت نهتنها از بین نمیرود، بلکه به دلیل فشارهای جدید اقتصادی، محدودیتهای قانونی و رقابت در بازار کار تشدید میشود.
کمبود منابع موجب میشود فرد توانایی پردازش بلندمدت و ملاحظات اخلاقی را از دست بدهد (cognitive bandwidth narrowing). در نتیجه، هر منبع یا فرصتی که در دسترس است، به عنوان ابزاری برای بقا تلقی میشود، نه لطفی که باید با سپاس پاسخ داده شود.
از سویی دیگر، در ذهنیت کمبود، منابع محدود و رقابتی تصور میشوند (zero-sum thinking). بنابراین، هر دستاوردی که به دیگری داده میشود، به زیان فرد تلقی میگردد. این نگاه بستر باور به «حق مسلم» را تقویت میکند. افرادی که در گذشته احساس محرومیت داشتهاند، باور دارند که دیگران یا ساختارها باید این محرومیت را جبران کنند (compensatory entitlement). کمککننده در این چارچوب نه یک خیرخواه، بلکه یک ابزار جبرانی تلقی میشود.
ذهنیت کمبود میتواند به رفتارهایی مانند فرصتطلبی، سوء استفاده از روابط و استفاده ابزاری، یا مطالبه بیش از توافق منجر شود. فرد با این استدلال که «من سختی کشیدهام، پس حق دارم» مجوز اخلاقی و توجیهی برای رفتارهای غیرمنصفانه پیدا میکند.
۳- فشارهای مهاجرتی و بحران هویت
مهاجرت فرآیندی است که با استرس، عدم قطعیت و چالشهای هویتی همراه است. مهاجرانی که در کشور مبدأ از جایگاه اجتماعی و حرفهای برخوردار بودهاند، در کشور مقصد ممکن است با «نزول پایگاه اجتماعی» مواجه شوند. این تجربه میتواند به کاهش عزتنفس، اضطراب و احساس بیثباتی منجر شود.
برای جبران این وضعیت، برخی افراد به مکانیسمهای دفاعی روی میآورند:
* بیارزش نشان دادن کمک برای جلوگیری از احساس وابستگی
* سرزنش کمککننده برای حفظ تصویر مثبت از خود
* نسبت دادن مسئولیت به دیگران در صورت ناکامی
این واکنشها ممکن است ناخودآگاه باشند، اما در عمل، روابط حمایتی را تخریب میکنند.
سخن آخر: پیامدها و راهکارها
الگوهای مبتنی بر حقپنداری پس از کمک، پیامدهای گستردهای دارند. از سویی باعث فرسایش سرمایه اجتماعی و تضعیف شبکههای اعتماد میشود. تجربههای منفی باعث کاهش تمایل به همکاری و حمایت در جامعه ایرانیان مهاجر میشود و همبستگی درونگروهی را به خطر میاندازد. از سویی دیگر، باعث تقویت کلیشههای منفی میشود بطوری که رفتارهای سوء استفادهگرانه میتواند تصویر ایرانیان را در جامعه میزبان مخدوش کند.
راهکار مقابله با این چالش، شفافیت در انتظارات، مرزبندی محترمانه، قرارداد رسمی در همکاریهای حرفهای و آموزش فرهنگی برای مهارتهای ارتباطی و مدیریت مرزهاست تا ارزش کمکرسانی حفظ شود و روابط انسانی در مسیر احترام و اعتماد باقی بماند.
*دکتر گلناز ابراهیمی از دانشگاه فلوریدا
منابع:
* Hofstede, G. (2010). Cultures and Organizations: Software of the Mind.
* Shah, A. K., Mullainathan, S., & Shafir, E. (2019). Scarcity: Why Having Too Little Means So Much.
* Triandis, H. C. (1995). Individualism and Collectivism.
* محمدعلی همایون کاتوزیان، «جامعه کوتاهمدت و ساختار استبدادی قدرت در ایران»
