روزنامه «اعتماد» در گزارشی از رواج گسترده پدیده خرید قسطی و نسیه برای کالاهای مصرفی از جمله مواد خوراکی خبر داده است.
روزنامه «اعتماد» در گزارشی با اشاره به تشدید روند رکود تورمی در کشور نوشته در پی فشار شدید تورم و کاهش قدرت خرید خانوارها، حساب دفتری و خرید نسیه دوباره در سوپرمارکتها، میوهفروشیها و حتی قصابیها رایج شده است.
این گزارش تأکید کرده بررسیهای میدانی در برخی نقاط پایتخت نشان میدهد فروشگاههای خرد، از سوپرمارکتها تا فروشندگان اقلامی مانند رنگ، پلاستیک و شیرآلات، برای جلب رضایت مشتریان و حفظ گردش فروش، پرداخت اقساطی یا نسیه را -حتی بدون ضامن یا چک- پذیرفتهاند. هرچند این شیوه بر پایه اعتماد شخصی یا مشتریهای ثابت انجام میشود، اما نشان از شکلگیری یک رفتار اقتصادی جدید دارد: مدیریت هزینههای روزمره با توسل به قسط.
گزارش روزنامه «اعتماد» افزوده در خیابانهای مرکزی تهران، سوپرمارکتهایی پیدا میشوند که برای مشتریان ثابت، حساب دفتری باز کردهاند. فروشندهها میگویند میزان این خریدهای نسیه یا اقساطی در یکی- دو سال اخیر چند برابر شده.
یکی از سوپرمارکتداران گفته «بعضی مشتریها فقط برای خرید هفتهشون میان و اول برج که حقوق گرفتن، حسابشون رو تسویه میکنند. یک جور خرید قسطی شده دیگه، فقط بیواسطه و بین خودمون.»
خرید قسطی در دیگر بازارهای مواد خوراکی نیز رواج داد بطوری که بازارهای میوه و ترهبار هم فروشندهها برای مشتریان قدیمی، دفتر حساب دارند. افزایش قیمت میوه و کاهش توان خرید، موجب شده مردم حتی در این بازار هم به خرید نسیه یا قسطی پناه ببرند.
این گزارش همچنین به راه افتادن پلتفرمهایی اشاره دارد که فروش قسطی بدون چک و ضامن را انجام میدهند: در حالی که هزینههای زندگی در ایران روز به روز افزایش مییابد، خرید قسطی به ابزاری رایج برای مدیریت دخلوخرج تبدیل شده است. پلتفرمهای معروف فعلی حالا بخشی از سبد مصرف بسیاری از خانوادهها شدهاند؛ آن هم با شعارهایی مانند «خرید بدون چک و ضامن» و «پرداخت در چند ماه آینده».
«اعتماد» همچنین نوشته برخی از کاربران این پلتفرمها، خرید قسطی را یک فرصت واقعی برای تهیه کالاهای ضروری میدانند: «اگر برخی اپلیکیشنهای معروف فعلی نبود، من هیچوقت نمیتونستم یخچال نو بخرم. نه چک دارم، نه ضامن. ولی اینجا راحت تونستم تو ۴ قسط بخرم.» او ادامه داد: «با تورم الان، پولت تا فردا هم ارزش نداره. حداقل اینطوری میشه از پس خریدهای ضروری بر اومد.»
از سوی دیگر، کاربران زیادی میگویند که به اجبار به سمت خرید قسطی سوق داده شدهاند؛ حتی با وجود اینکه کالاها در پلتفرمهای اقساطی گرانتر از بازار آزاد عرضه میشوند: «همین لباس که از یه فروشگاه اینترنتی معروف داخلی گرفتم، ۱۵۰ تومان گرونتر از مغازه بود. ولی خب آنجا قسطی نمیداد! مجبور شدم این را بخرم.»
خرید قسطی موادغذایی یکی از نشانههای تشدید رکود تورمی و همچنین گسترش فقر در جامعه است. اگر چه گزارشها نشان از افزایش تورم عمومی در اقتصاد ایران دارد اما کالاهای خوراکی در صدر افزایش تورم قرار دارند. برای نمونه آمارهای مرکز آمار ایران نشان میدهد در فاصله ماه خرداد تا تیر و تنها طی چهار هفته برنج ۲۸ درصد، لوبیا و پنیر هر کدام ۱۲ درصد، روغن ۱۱ درصد و گوشت مرغ نیز ۱۱ درصد افزایش قیمت داشته است.
بر اساس گزارش مرکز آمار ایران نرخ تورم تیرماه امسال ۴۱/۲ درصد بوده و تورم ماهانه نیز به رقم بالای ۳/۵ درصد رسید.
افزایش قیمت مواد خوراکی در کنار تورم در دیگر بخشها از جمله اجارهبهای مسکن، حمل و نقل، آموزش و درمان به معنای افزایش هزینه خانوار است. تازهترین گزارشها نشان میدهد رقم سبد معیشت که شامل هزینه یک ماه زندگی یک خانوار سه تا چهار نفره است به ۵۰ میلیون تومان در ماه رسیده است.
در مقابل اما دستمزد حقوقبگیران طی سالهای گذشته کمتر از رقم سبد معیشت بوده و هر سال نیز فاصله میان دستمزد و هزینه زندگی افزایش یافته است. این فاصله فقط متوجه خانوارهای کارگری نبوده و حتی بخش زیادی از کارمندان نیز دستمزدهایی ناکافی و نامتناسب نسبت به هزینههای زندگی دریافت میکنند. این موضوع سبب شده بخش زیادی از قشر متوسط نیز طی سالهای گذشته به زیر خط فقر رانده شوند.
در آنسو، دولت هیچ برنامه حمایتی از اقشاری که با فشار هزینههای زندگی روبرو هستند ندارد. در حالیکه در سالهای گذشته برنامه پرداخت یارانه به همه دهکهای درآمدی در جریان بود اما دولت پزشکیان به حذف یارانه سه دهک بالای درآمدی تلاش داشت از اقشار کمدرآمدتر حمایت بیشتری کند.
وزیر کار اما اعلام کرده حذف یارانه سه دهک بالا هم منابع کافی برای پرداخت یارانه به دهکهای پایین درآمدی فراهم نشده است. احمد میدری گفته «با حذف سه دهک بالا تنها ۵ هزار میلیارد تومان منبع مالی به دست میآید که برای کالابرگ هفت دهک دیگر به ۲۵ هزار میلیارد تومان نیاز است»!
سخنان احمد میدری با توجه به تداوم تحریمها و تشدید کسری بودجه دولت نشان میدهد اقشار کمدرآمد در حالی طی ماههای آینده با مشکلات معیشتی بیشتری روبرو میشوند که دولت هم نخواهد توانست با پرداخت یارانه و کوپن حمایت موثری از آنها انجام دهد.
مرتضی افقه اقتصاددان و استاد دانشگاه جندیشاپور اهواز در گفتگو با روزنامه «اعتماد» معتقد است که «ما نه تنها با تورم و رکود به صورت همزمان مواجهایم، بلکه ترکیب این دو به شکل رکود تورمی، به یک عارضه مزمن در اقتصاد ایران تبدیل شده که مقابله با آن دشوارتر و زمانبرتر است.»
مرتضی افقه گفته که رکود تورمی عمدتا زمانی رخ میدهد که تورم ناشی از افزایش هزینههای تولید باشد؛ یعنی برخلاف برخی اشکال دیگر تورم (مثل تورم ناشی از رشد نقدینگی یا تورم وارداتی)، در اینجا فشار قیمتها از سمت هزینهها وارد میشود.
مرتضی افقه ریشه این هزینهزایی را در ناکارآمدیهای متعدد در ساختار حکمرانی اقتصادی کشور میداند؛ از جمله ناکارآمدی مدیریتی، بروکراسی پیچیده، قوانین و مقررات متغیر و بیثباتی سیاسی. این اقتصاددان افزوده «مجموعه این عوامل، موجب میشود هزینه تولید در ایران بهشکلی غیرمنطقی بالا باشد، بطوری که حتی در مواردی، کالای تولید داخل از نمونه وارداتی مشابه، با احتساب هزینه حملونقل هم گرانتر تمام میشود.»
مرتضی افقه همچنین به قاعده شناختهشده عرضه و تقاضا در علم اقتصاد اشاره کرده و گفته «هر زمان که تقاضا از عرضه پیشی بگیرد، افزایش قیمتها اجتنابناپذیر میشود و بالعکس. او تأکید میکند که در شرایط رکود تورمی و کاهش قدرت خرید عمومی، مردم برای حفظ حداقلهای مصرفی خود ناچارند به شیوههایی چون خرید قسطی روی بیاورند. بهاینترتیب، به باور او، گسترش فرهنگ خرید اقساطی، نهفقط نشانهای از انعطاف بازار، بلکه نشانگر فشارهای مضاعف اقتصادی بر تولیدکننده و مصرفکننده است؛ فشاری که ریشه در ساختارهای ناکارآمد و سیاستگذاریهای ناپایدار دارد.»
