ح. سلیمانی – در ارتباط با پیشینه و ابعاد واقعی جمعیتی که در مراسم اربعین شرکت میکنند باید یادآوری کرد که پیادهروی اربعین سنتی مذهبی است که بیش از صد سال پیش توسط علمای نجف و شیعیان عراق شکل گرفت[۱]. در دوران صدام حسین این مراسم ممنوع و سرکوب شد، اما پس از سقوط او در سال ۲۰۰۳ دوباره آزاد و به تدریج گسترش یافت[۲].
رسانههای جمهوری اسلامی معمولاً از رقم «بیش از ۲۰ میلیون زائر» سخن میگویند[۳]، اما با توجه به ظرفیت محدود کربلا و دادههای مستقل، این آمار به احتمال زیاد اغراقآمیز است[۴]. برآوردهای معتبر نشان میدهد که واقعیت جمعیتی چند میلیون نفر است و بزرگترین گروه زائر خارجی، ایرانیها هستند[۵].
تغییر ماهیت؛ از زیارت تا ابزار قدرت
در نگاه جمهوری اسلامی، اربعین فراتر از یک مراسم مذهبی است. فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آن را «بزرگترین عملیات بازدارنده جهان» میدانند[۶] و از آن به عنوان نماد «قدرت نرم شیعه» و ابزاری برای تثبیت نفوذ منطقهای ایران بهره میبرند[۷].
نهادهایی مانند «ستاد بازسازی عتبات عالیات» با بودجههای کلان، پروژههای توسعه حرمها را اجرا میکنند[۸]. وزارت خزانهداری آمریکا این ستاد را به دلیل پولشویی و تأمین مالی گروههای نیابتی ایران تحریم کرده است[۹].
هزینههای سه سال اخیر
| سال | زائران ایرانی (تقریبی) | ارز اختصاصی به هر نفر | مجموع ارز یارانهای | معافیت عوارض خروج | سایر هزینهها |
| ۱۴۰۱ | ۳.۵ میلیون[۱۰] | ۲۰۰ هزار دینار[۱۱] | ۵,۰۰۰ میلیارد تومان[۱۲] | ۱۰۰ میلیارد تومان[۱۳] | حملونقل، سوخت، موکب، درمان |
| ۱۴۰۲ | ۴ میلیون[۱۴] | ۲۰۰ هزار دینار[۱۱] | ۶,۲۰۰ میلیارد تومان[۱۵] | ۱۳۰ میلیارد تومان[۱۳] | آمبولانس، بیمارستان صحرایی، مرخصی کارمندان |
| ۱۴۰۳ | ۳.۸ میلیون[۱۶] | ۲۰۰ هزار دینار[۱۱] | ۵,۸۰۰ میلیارد تومان[۱۷] | ۱۲۰ میلیارد تومان[۱۳] | توسعه مرز، اعزام نیرو و تجهیزات |
جمع سهساله:
• ارز دولتی: ۱۷ هزار میلیارد تومان
• معافیت عوارض خروج: ۳۵۰ میلیارد تومان
• سایر هزینههای مستقیم: ۳۰ هزار میلیارد تومان
کل تخمینی سه سال: بیش از ۴۷ هزار میلیارد تومان از بودجه عمومی[۱۸]
تغییر قوانین برای افزایش حضور
برای تشویق زائران، دولت حتی قوانین داخلی را موقتاً لغو کرده است:
• اجازه خروج زنان متأهل به عراق بدون رضایت کتبی همسر[۱۹]
• حذف کامل عوارض خروج برای زائران اربعین[۲۰]
• ارائه وامهای بدون ضامن و ارز ارزانقیمت ویژه همین سفر[۲۱]
مقایسه با دیگر کشورها
• حج عربستان: همه هزینهها را خود حجاج میپردازند و دولت سعودی از این طریق میلیاردها دلار درآمد دارد[۲۲].
• واتیکان: دولت ایتالیا هزینه سفر یا اقامت زائران مسیحی را نمیپردازد[۲۳].
• کومبهملّا در هند: دولت هند صرفاً امنیت و خدمات شهری را تأمین میکند، نه هزینه سفر[۲۴].
تنها ایران است که در این مقیاس، از جیب مردم برای یک مراسم مذهبی خارجی هزینه میکند[۲۵].
سود عراق، زیان ایران
برای عراق، اربعین منبع درآمد عظیم است: میلیونها زائر خارجی هزینه اقامت، خرید، حمل و نقل و خدمات را میپردازند[۲۶]. برآورد ساده نشان میدهد:
فرمول: تعداد زائر خارجی × هزینه متوسط (۳۰۰ تا ۶۰۰ دلار)
• ۲۰۲۲: ۵ میلیون نفر → ۱.۵ تا ۳ میلیارد دلار
• ۲۰۲۳: ۵ میلیون نفر → ۱.۵ تا ۳ میلیارد دلار
• ۲۰۲۴: ۵.۲ میلیون نفر → ۱.۵۶ تا ۳.۱۲ میلیارد دلار
جمع سهساله: حدود ۴.۶ تا ۹.۱ میلیارد دلار ارزآوری برای عراق فقط از اربعین خارجیها.
ایران اما سود اقتصادی مستقیمی ندارد و این هزینهها صرفاً با هدف نمایش قدرت سیاسی- مذهبی توجیه میشوند[۲۷].
برآورد مخارج کلان از آغاز تا کنون
اگر میانگین هزینه سالانه از ۱۳۹۰ تاکنون را ۱۰ هزار میلیارد تومان بگیریم، مجموع خرج ایران برای اربعین به بیش از ۱۴۰ هزار میلیارد تومان میرسد[۲۸]. با رشد شدید هزینهها در سالهای اخیر، این عدد میتواند تا ۱۸۰ هزار میلیارد تومان هم برسد[۲۹].
این جدا از بودجههای ستاد عتبات، سازمان حج و زیارت، و هزینههای مشابه در سوریه (مثل بازسازی حرم زینب) است که صدها میلیون دلار را بلعیدهاند[۳۰].
اعتراضات و نقدها
در شرایط تورم، بحران آب و برق و فقر، بسیاری میپرسند: چرا باید اینهمه پول از جیب مالیاتدهندگان خرج شود؟ شعار معترضان: «چراغی که به خانه رواست، به مسجد حرام است»[۳۱]. حتی برخی روحانیون گفتهاند دولتی کردن اربعین، اصالت مردمی آن را از بین میبرد و رانت و فساد ایجاد میکند[۳۲].
نتیجهگیری و راهکار
تا زمانی که جمهوری اسلامی پابرجاست، بخش بزرگی از منابع ملی صرف پروژههای عقیدتی- سیاسی خارج از مرز خواهد شد؛ اربعین نمونه بارز آن است.
راهکارها برای آینده
۱-واگذاری مدیریت اربعین به نهادهای مردمی و خیریهها
۲- شفافیت کامل مالی در هزینههای اربعین و ستاد عتبات
۳- اولویتبندی منابع برای رفع مشکلات داخلی
۴- تفکیک امور دینی از اهداف سیاسی و امنیتی
منابع:
[۱]: تاریخ شفاهی حوزه علمیه نجف، مرکز اسناد آیتالله خویی
[۲]: BBC فارسی، «بازگشت اربعین پس از سقوط صدام»، ۲۰۰۴
[۳]: خبرگزاری فارس، ۲۵ شهریور ۱۴۰۲
[۴]: Middle East Eye، ۲۰۲۳
[۵]: ستاد مرکزی اربعین، ۱۴۰۲
[۶]: تسنیم، سخنان سردار فدوی، ۱۴۰۱
[۷]: کیهان، ویژهنامه اربعین ۱۴۰۲
[۸]: وبسایت ستاد بازسازی عتبات عالیات
[۹]: وزارت خزانهداری آمریکا، اوت ۲۰۲۰
[۱۰]: سازمان حج و زیارت، آمار زائران ۱۴۰۱
[۱۱]: مصوبه بانک مرکزی ایران، ۱۴۰۱–۱۴۰۳
[۱۲]: خبرگزاری مهر، هزینه ارز اربعین ۱۴۰۱
[۱۳]: قانون بودجه سالانه
[۱۴]: سازمان حج و زیارت، آمار زائران ۱۴۰۲
[۱۵]: فارس، شهریور ۱۴۰۲
[۱۶]: ستاد اربعین، پیشبینی تیر ۱۴۰۳
[۱۷]: مصوبه بانک مرکزی، مرداد ۱۴۰۳
[۱۸]: جمعبندی بر اساس دادههای بودجه و رسانهها
[۱۹]: مصوبه ستاد اربعین، شهریور ۱۴۰۱
[۲۰]: همان
[۲۱]: بانک ملی ایران، وام اربعین
[۲۲]: وزارت حج عربستان، گزارش ۲۰۱۹
[۲۳]: Vatican News، ۲۰۲۲
[۲۴]: UNESCO، کومبهملّا، ۲۰۱۹
[۲۵]: Al-Monitor، ۲۰۲۳[۲۶]: وزارت گردشگری عراق، ۲۰۲۲
[۲۷]: Middle East Eye، همان
[۲۸]: برآورد بر اساس بودجه ۱۳۹۰–۱۴۰۳
[۲۹]: خبرگزاری مهر، ۱۴۰۲
[۳۰]: BBC فارسی، «هزینههای ایران در سوریه»، ۲۰۲۱
[۳۱]: مهر، اظهارات شهربانو امانی، ۱۴۰۲
[۳۲]: ایلنا، گفتوگو با محمدتقی فاضل میبدی، ۱۴۰۲
