س. روزبه – هفتم آبان (۲۹ اکتبر) به یک سنت مدنی و فراگیر بدل شده است؛ روزی که ایرانیان در داخل و خارج کشور با یاد کوروش کبیر، از هویت ملی، قانونمداری و کرامت انسانی سخن میگویند. با این حال، از میانه دهه ۱۳۹۰، تمرکز نمادین در پاسارگاد همواره با محدودیتهای شدید و بازداشتهای سازمانیافته همراه بوده، در حالی که حکومت از هرگونه تجمع آزاد پیرامون این نماد ملی جلوگیری میکند.
تجلیل پهلویها از کوروش کبیر: پیوند با تمدن پارسی
در دوران پهلوی، توجه به میراث کوروش جایگاه ویژهای یافت و به عنوان ستون مشروعیت مدرن حکومت و احیای غرور ملی مورد استفاده قرار گرفت.
-جشنهای ۲۵۰۰ ساله: در سال ۱۳۵۰، محمدرضا شاه پهلوی جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی را به افتخار بنیانگذار ایران، کوروش کبیر، برگزار کرد. او در آرامگاه کوروش در پاسارگاد سخن گفت و یاد او را با جملهای تاریخی گرامی داشت: «کوروش، آسوده بخواب، ما بیداریم و همچنان خواهیم بود.»
-نماد و منشور حقوق بشر: در همان دوران، آرامگاه بازسازی و حفاظت شد، مسیرهای دسترسی بهسازی گردید و استوانه کوروش بهعنوان «نخستین منشور حقوق بشر» در نمایشگاهها و محافل رسمی برجسته شد. شاه در سخنرانیهای خود کوروش را نماد مدارا، قانونمداری و احترام به حقوق ملتها دانست.
تقویم و نمادهای معماری: در ادامه، تقویم شاهنشاهی با تکیه بر هویت تاریخی ایران تنظیم شد و نمادهایی چون بنای شهیاد (آزادی) در تهران با الهام از شکوه ایران باستان ساخته شد.
آغاز بیحرمتیها و روایت مستند تلاش برای تخریب
با پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، رویکرد ایدئولوژیک تازه، میراث باستانی را «نماد شاهنشاهی» معرفی کرد و حملات به این نمادها آغاز شد.
فتوای تخریب: گزارشهای مستند و پژوهشهای دانشگاهی گواهی میدهند که در بهار و تابستان ۱۳۵۸، صادق خلخالی ـ حاکم شرع وقت ـ علیه نمادهای هخامنشی موضع گرفت و کوروش را در کتابی «دروغگو و ستمگر» خواند. او صریحاً از «تخریب آرامگاه کوروش» سخن گفت و قصد عملی کردن آن را داشت.
– ایستادگی مردم: واکنش و اعتراض محلی و افکار عمومی در آن زمان مانع عملی شدن این نیت شد و آرامگاه سالم ماند. این قیاس در کنار تخریب آرامگاه رضاشاه در سال بعد (۱۳۵۹) نشان میدهد که حفظ آرامگاه کوروش نتیجه فشار افکار عمومی و حساسیت ملی بر سر این نماد بوده است.
– حفظ تختجمشید: همزمان، خطر جدی تخریب تختجمشید نیز در جریان سفر خلخالی به فارس در نیمه دوم مرداد ۱۳۵۸ مطرح بود که با ایستادگی چهرههایی چون نصرتالله امینی (استاندار وقت) و حمایت قاطع مردم محلی خنثی شد.
بیتوجهی ساختاری و آسیبهای میراث ملی
از دهه ۱۳۶۰، اگرچه پاسارگاد در فهرست میراث ملی قرار گرفت، اما مرمت اصولی و نگهداری پایدار استمرار نیافت. ساخت سد سیوند در مجاورت محوطه، سالها محل هشدار کارشناسان درباره رطوبت، فرسایش و آسیب به محوطههای پیرامونی بود. در سالهای اخیر نیز گزارشهایی از ترکخوردگیها، نفوذ آب، نشست زمین، و محدودیت دسترسی پژوهشگران به این محوطه تاریخی منتشر شده است.
برخوردهای امنیتی و سرکوب مردمی
از ۱۳۹۵ به بعد، هر سال در آستانه هفت آبان، حکومت با استقرار نیرو، حصارکشی و بستن مسیرها، از شکلگیری تجمع آزاد جلوگیری کرده است.
-سرکوب سال ۱۳۹۵: در این سال دهها هزار نفر در پاسارگاد گرد آمدند؛ پس از آن بیش از هفتاد نفر به احکام سنگین حبس محکوم شدند.
– سالهای بعد: در سالهای پسین، مسیرها بسته شد و گزارشهای متعدد از بازداشت در راه و پاکسازی رسانهای محوطه منتشر گردید.
-حذف سازمانیافته: همزمان، در سطح فرهنگی نیز نوعی «حذف سازمانیافته» تاریخ باستان از روایت رسمی و کتابهای درسی و جایگزینی آن با روایتهای ایدئولوژیک، به چشم میخورد.
ارجاع سیاسی جدید؛ کوروش در بازی قدرت منطقهای
استفاده از نماد کوروش در منازعات سیاسی بینالمللی نیز حساسیتهای حکومت ایران را تشدید کرده است. در مهر ۱۴۰۴ (اکتبر ۲۰۲۵)، امیر اوحانا، رئیس کنست اسرائیل، در سخنرانیای دونالد ترامپ را با کوروش مقایسه کرد؛ رخدادی که بار دیگر نشان داد نماد کوروش فراتر از مرزها در بازی قدرتهای منطقهای و جهانی به کار گرفته میشود.
گفتار شاهزاده رضا پهلوی درباره کوروش
شاهزاده رضا پهلوی در پیامهای سالهای اخیر، کوروش را نماد آزادی، قانونمداری و هویت ایرانی میداند و پیوند تاریخی ایرانیان و یهودیان را در چارچوب «میراث کوروش» برجسته کرده است. او از ایرانیان خواسته است بزرگداشت کوروش را «ملی و فراگروهی» ببینند و تصویری از «ملتی متحد، مداراگر و قانونمدار» ارائه کنند.
امروز؛ زمینه اجتماعی تازه
در مهرماه ۱۴۰۴، گزارشهای رسانهای از تهران و چند شهر دیگر حاکی از تجمعات کوچک و مقطعی است؛ از گردهماییهای دانشجویی مقابل سفارت فرانسه در تهران تا کنشهای صنفی کارگران و معلمان در روزهای اخیر. همانگونه که تجربه سالهای گذشته نشان داده، این رخدادهای پراکنده میتواند به تداوم فرهنگ اعتراض مدنی و فرسایش مشروعیت سرکوب یاری رساند و فضای اجتماعی را برای بزرگداشتهای آتی مهیا سازد.
نتیجهگیری
از دوران پهلوی تا امروز، راه کوروش راه قانون، مدارا و کرامت انسانی بوده است. رژیم کنونی با بیاعتنایی به میراث او و سرکوب مردم در پاسارگاد، نشان داده که از هر نمادی که ایرانیان را متحد کند، هراس دارد. با اینهمه، مردم ایران هر ساله، حتی با خطر دستگیری، به احترام کوروش گرد هم میآیند و یادآور میشوند که تاریخ خاموش نمیشود.
ما باید اسطورهها و فرهنگ کهن پارسی را که نسل به نسل به ما رسیده است حفظ کنیم؛ زیرا در آنها هویت، شرف و آرمان آزادی نهفته است. کوروش تنها یک پادشاه نیست، نشانهای از ایرانِ جاودان است. و این امر بر عهده کلیه دوستداران وطن چه در ایران و چه در خارج کشور است.
فراخوان مدنی برای هفت آبان
* بزرگداشت فرهنگی و مدنی در سراسر ایران و میان ایرانیان خارج کشور.
* خوانش منشور کوروش، اجرای برنامههای هنری و کارزارهای فرهنگی.
* یاری به نیکوکاری به نام کوروش؛ از اهدای کتاب تا کمک به آموزش.
* ثبت و بازنشر روایتهای تاریخی کوروش در رسانههای اجتماعی.
