رئیس سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور با تأکید بر اینکه زنگ خطر فرونشست در تهران به صدا درآمده، هشدار داد که پدیده فرونشست در استان تهران و شهرستانهای شهریار، ورامین جنوبی و بخشهای جنوبی شهر تهران به دلیل کاهش منابع آب در حال گسترش بوده و از حاشیه شهر به داخل محدوده پیشروی کرده است.
محمود فاطمی عقدا معاون وزیر صمت و رئیس سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور با تأکید بر اینکه فرونشست به محلات مسکونی پایتخت رسیده گفته است: «مناطق جنوبی شهر تهران، منطقه شهرری و منطقه ۱۸ و… درگیر فرونشست هستند. به عبارت بهتر، تمامی مناطق جنوبی شهر تهران به سمت جنوب شرق تقریباً همه درگیرند.»
رئیس سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور با بیان اینکه این سطح از فرونشست از نظر بهرهبرداری از زمین قطعاً شهر را دچار مشکل میکند، افزود: “در مناطقی که مستعد فرونشست هستند، محدودیتهایی هم از نظر ساخت و ساز اعمال میشود و چنین زمینهایی به زمینهایی تبدیل میشوند که آبگیر شده و مشکلات زیستمحیطی پیدا میکنند.”
معاون وزیر صمت گفته: «در این مناطق اولین کاری که میکنیم این است که اجازه ندهیم بارگذاری سنگین انجام شود، لذا اگر با مطالعات ژئوتکنیک دقیق در واقع طراحی و محاسبات انجام شود، میتوان ساختمانهایی ساخت و یا فرضاً از نظر پیگذاری پی گسترده و متن را اگر اجرا کنیم این ساختمانها در مقابل نشست دیگر آسیبپذیر نخواهند بود.»
چند استان دیگر ایران از جمله البرز، خراسان «رضوی»، اصفهان، مرکزی و کرمان نیز در وسعت زیادی با پدیده فرونشست روبرو هستند.
اگرچه عوامل طبیعی در بروز پدیده فرونشست موثر هستند اما کارشناسان تأکید دارند مهمترین عامل گسترش فرونشست در ایران برداشت بیرویه از آبخوانها و مدیریت ناپایدار و ناکارآمد منابع آب است. سوء مدیریت بیش از چهار دهه جمهوری اسلامی سبب شده اکنون بحران خشکسالی و فرونشست به پرآبترین استانهای ایران از جمله گیلان، مازندران و گلستان هم سرایت کند.
فرونشست زمین که با فشرده شدن لایههای خاک رخ میدهد سبب از بین رفتن ظرفیت ذخیره آب در زمین و در نتیجه وقوع بیابانزایی خزنده میشود که تنها یکی از پیامدهای آن تشدید ناامنی غذایی در کشور است.
بر اساس دادههای سنجش از دور، اندازهگیریهای ژئودتیک و مطالعات سازمان زمینشناسی، بحرانیترین کانونهای فرونشست ایران در دشتهای استانهای تهران، اصفهان، کرمان، خراسان «رضوی»، فارس، البرز، قزوین، سمنان و یزد قرار دارند. دشتهایی مانند تهران- شهریار، ورامین، مهیار اصفهان، رفسنجان، مشهد، نیشابور و دشتهای جنوب استان فارس، در برخی نقاط نرخ فرونشستی به مراتب بالاتر از آستانهی بحرانی جهانی دارند.
علی بیتالهی رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، در تیرماه با ارائه آماری نگرانکننده از گسترش فرونشست در ایران اعلام کرد که روند فرونشست در جنوب تهران طی دو سال اخیر سه برابر شده و بیشینه آن به ۳۳ سانتیمتر در سال رسیده است.
وی افزود: «نزدیک به ۴۰ درصد آب مصرفی تهران از منابع آب زیرزمینی و برای تأمین آب شرب برداشت میشود. جمعیتپذیری بالای این کلانشهر و نیاز حیاتی و غیرقابل اجتناب به آب شرب، موجب افت سطح آبهای زیرزمینی و در نتیجه تشدید فرونشست زمین شده است.»
او درباره پهنه درگیر فرونشست در استان تهران گفت: «از نظر گستره نیز پهنههای فرونشست زمین در جنوب غرب تهران به سمت شهریار طی دو سال اخیر حدود ۲۰ درصد افزایش یافته است. همچنین بیشینه نرخ فرونشست در این محدوده به ۳۳ سانتیمتر در سال رسیده که رقم بسیار بزرگی محسوب میشود.»
آمارها نشان میدهند در ۱۸ استان از ۳۱ استان کشور نرخ فرونشست بیش از ۱۰ سانتیمتر در سال است، این در حالیست که در آمار جهانی تنها ۵ درصد از پهنههای شناختهشده فرونشست زمین در دنیا در رده بالای ۱۰ سانتیمتر قرار دارند و اغلب محدودههای فرونشست میزان بسیار پایینتری را نشان میدهند.
داوود نجفیان، مدیرعامل شرکت آب منطقهای البرز، به تازگی درباره پیامدهای خشکسالی در این استان هشدار داده است. به گفته این مقام مسئول، مسئله آب در استان البرز دیگر تنها به تأمین آب آشامیدنی شهروندان در روزهای گرم سال محدود نمیشود؛ کاهش ذخایر زیرزمینی، افت آبخوانها، برداشتهای کشاورزی، فرونشست زمین، افزایش جمعیت و توسعه صنعتی، مجموعهای از چالشهای درهمتنیده را ایجاد کرده که آینده توسعه استان را تحت تأثیر قرار داده است.
داوود نجفیان توضیح داده: «حدود ۷۰ درصد منابع آب استان از منابع زیرزمینی تأمین میشود؛ در حالی که برداشتهای سالهای گذشته فشار سنگینی بر آبخوانها وارد کرده است.»
بر اساس توضیحات مدیرعامل شرکت آب منطقهای البرز، طی سالهای گذشته حدود یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی تخلیه شده و در برخی نقاط افت سطح آبخوانها به شکل محسوسی ادامه دارد.
او افزوده: «در غرب استان نیز وضعیت به مراتب نگرانکنندهتر است؛ جایی که به گفته نجفیان، افت سطح آب زیرزمینی حدود ۲۵ تا ۲۸ سانتیمتر در سال گزارش شده است. این اعداد زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که موضوع فرونشست زمین را نیز کنار آن قرار دهیم؛ چراکه افت مستمر سطح آبخوانها در دشتهای بحرانی میتواند زمینهساز تشدید فرونشست و آسیب به زیرساختها و سکونتگاهها شود.»
