روزبه اسکندری، پژوهشگر محیطزیست – فرونشست زمین، از جدیترین و خطرناکترین بحرانهای محیطزیستی ایران محسوب میشود؛ پدیدهای که بسیاری از متخصصان آن را «زلزله خاموش» و «سرطان زمین» مینامند.
برخلاف زلزلههای ناگهانی، فرونشست به آرامی و بدون لرزش رخ میدهد و هیچگونه هشدار فوری برای آن وجود ندارد، به همین دلیل تشخیص و مقابله با آن بسیار دشوار است. با این حال، پیامدهای آن برای زیرساختهای شهری و روستایی، زندگی روزمره مردم، ایمنی ساختمانها، شبکههای حملونقل و خطوط انتقال آب و انرژی، و بهطور کلی آینده پایداری سرزمین بسیار جدی است. فرونشست میتواند سکونتگاهها و زمینهای کشاورزی را به تدریج از بین ببرد و در بسیاری از مناطق، تغییرات دائمی در ساختار زمین ایجاد کند که جبران آن حتی با سالها مدیریت منابع آب ممکن نخواهد بود.
چرا زمین در ایران نشست میکند؟
ریشه اصلی فرونشست در ایران، برداشت بیرویه و غیرقابل کنترل آب از آبخوانها است. میزان برداشت آب از منابع زیرزمینی فراتر از توان طبیعی بازپر شدن آنها رفته و این امر تعادل ظریف چرخه طبیعی آب را بر هم زده است. وقتی آب به اندازهای پمپاژ میشود که آبخوان فرصت بازسازی و تغذیه خود را از دست میدهد، فشار زیادی به ساختار زمین وارد میشود و زمین دچار تغییرات دائمی و غیرقابل بازگشت میشود.
از دیدگاه ژئوتکنیکی، فرونشست زمانی رخ میدهد که کاهش شدید «هد هیدرولیکی» باعث تراکم سازهای لایههای رسوبی آبخوان شود، بهویژه در لایههای کمنفوذ و ریزدانه مانند رس و سیلت. وقتی «هد هیدرولیکی» به زیر سطح تاریخی یا «هد پیشتلفیق» سقوط کند، تراکم رخ داده غیر کشسان و دائمی خواهد بود؛ یعنی حتی اگر برداشت آب متوقف شود یا آبخوانها دوباره تغذیه شوند، زمین دیگر به حالت اولیه باز نمیگردد.
ایران؛ رکورددار فرونشست در میان کشورهای در حال توسعه
میانگین فرونشست زمین در بسیاری از کشورها، کمتر از ۵ سانتیمتر در سال است، اما در ایران وضعیت بسیار وخیم و نگرانکننده است. در مناطق وسیعی از کشور، نرخ نشست زمین چندین برابر متوسط جهانی گزارش شده و برخی دشتها سالانه تا ۳۰ سانتیمتر فرونشست را تجربه میکنند، عددی که در سطح جهان کمسابقه است. این نرخ بالای فرونشست زمین، پیامد مستقیم برداشت بیرویه آب زیرزمینی و مدیریت ناکارآمد منابع آب است که فشار زیادی بر ساختار زمین وارد میکند و قابلیت بازسازی طبیعی آبخوانها را برای همیشه مختل میسازد.
دلایل اصلی این بحران محیطزیستی در ایران شامل توسعه بیبرنامه کشاورزی، حفر بیش از ۸۰۰ هزار حلقه چاه -که بخش بزرگی از آنها غیرمجاز هستند- و فقدان نظارت و مدیریت تقاضا در بخش آب میشود. این شرایط نه تنها تعادل چرخه طبیعی آب را بر هم زده، بلکه زیرساختهای شهری، کشاورزی و زندگی روزمره مردم را نیز در معرض خطر قرار داده است. ادامه این روند میتواند پیامدهای بلندمدت و جبرانناپذیری برای سرزمین و منابع آبی ایران داشته باشد.
کدام مناطق ایران در وضعیت فوقبحرانی هستند؟
یافتههای سازمان نقشهبرداری کشور و پژوهشکدهها نشان میدهد که فرونشست زمین در ایران بسیار گسترده است و تاکنون به بیش از ۴۰۰ دشت از مجموع ۶۰۹ دشت کشور رسیده است. این وضعیت بخش بزرگی از فلات مرکزی ایران را درگیر کرده است.
کانونهای بحرانی فرونشست در کشور شامل مناطق مختلفی است. در تهران، بهویژه در جنوب و جنوبغرب شهر، مناطقی مانند ۱۷، ۱۸ و ۲۰ با نرخ فرونشست ۳۰ تا ۳۶ سانتیمتر در سال مواجه هستند. در اصفهان و دشت مهیار، این پدیده تهدید جدی برای بناهای تاریخی و میراث فرهنگی محسوب میشود. مشهد و چناران نیز با آسیب به خطوط حملونقل، ساختمانها و تأسیسات زیرسطحی روبرو هستند. در کرمان، فرونشست گسترده همراه با خسارتهای شدید به بافت تاریخی و شهری گزارش شده است. در یزد و دشت یزد–اردکان، خطر جدی متوجه خطوط راهآهن و شبکههای انتقال آب است، در حالی که در قزوین بهویژه نواحی کشاورزی که برداشت آب زیرزمینی در آنها بالا است، با مشکلات مشابه مواجهاند. همدان، به ویژه مناطق کبودرآهنگ و فامنین، نرخ فرونشست بسیار بالا و نگرانکنندهای دارد.
پیامدها؛ فرونشست چگونه زندگی شهروندان را تهدید میکند؟
فرونشست زمین پیامدهای گسترده و ملموسی بر زندگی شهری و زیرساختهای کشور دارد. از جمله مهمترین اثرات آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ترکخوردگی ساختمانها و کاهش ایمنی سازهها: بسیاری از خانهها و برجها در مناطق متاثر از فرونشست دچار ترک و آسیب شده و ایمنی ساکنان به خطر میافتد.
- آسیب به شبکههای شهری: خطوط گاز، آب، فاضلاب و کابلهای برق و مخابرات در اثر نشست زمین دچار شکستگی و اختلال میشوند.
- خطر برای حملونقل: تونلهای مترو، مسیرهای راهآهن و جادهها در مناطق درگیر فرونشست در معرض آسیب جدی قرار دارند.
- تخریب زمینهای کشاورزی و نشست خاک: زمینهای زراعی و باغها تحت فشار فرونشست قرار گرفته و بهرهوری کشاورزی کاهش مییابد.
- افزایش خطر سیلاب: تغییرات سطح زمین و نشست خاک میتواند مسیر جریان آب را تغییر دهد و خطر وقوع سیلاب در مناطق شهری و روستایی را افزایش میدهد.
راه برون رفت چیست؟
راهکار اصلی مقابله با فرونشست زمین، مدیریت سختگیرانه برداشت آب زیرزمینی و اصلاح فوری الگوی مصرف آب در کشاورزی است. برای رسیدن به این هدف ضروری است که حفر چاههای جدید متوقف شود و چاههای غیرمجاز شناسایی و مسدود گردند. علاوه بر این، کاهش سطح زیرکشت محصولات پرآببر و گسترش روشهای آبیاری کممصرف میتواند فشار بر منابع آب زیرزمینی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. بازچرخانی آب در صنایع، تقویت مدیریت تقاضا و تدوین برنامههای بلندمدت برای بهرهبرداری پایدار از منابع آب نیز از اقدامات حیاتی دیگر به شمار میآیند.
فرونشست زمین ممکن است «خاموش» باشد و هیچ هشداری برای ساکنان و مسئولان ندهد، اما پیامدهای آن بلندمدت و جبرانناپذیر است. اگر امروز تصمیمهای سخت و جدی برای کنترل این پدیده گرفته نشود، فردا مقابله با خسارتها بسیار دشوار خواهد بود و بخشهای وسیعی از زیرساختها، زمینهای کشاورزی و بافت شهری با خطر فروپاشی تدریجی روبرو خواهند شد.
