آدوم صابونچیان – نمایشگاهی در کتابخانه و بایگانی «کیو گاردنز»(موسسه باغ‌های کیو) در جنوب غربی لندن با عنوان «بازآفرینی ایران: از هرباریوم تا میراث» در حال برگزاری است. این نمایشگاه با نگاهی نوین به مجموعه‌های ایرانی این موسسه، تا ۲۱ ژانویه ۲۰۲۶، در روزهای سه‌شنبه و چهارشنبه، ادامه دارد.
در علم گیاه شناسی «هرباریوم» به معنای مجموعه‌ای از نمونه‌های گیاهی خشک شده است که برای مطالعه بر اساس خانواده، جنس و گونه ذخیره، فهرست‌بندی و مرتب می‌شوند. در این نمایشگاه نه فقط انواع خشک‌شده و طبقه‌بندی شده گیاهان ایرانی به نمایش گذاشته شده‌اند، بلکه یادداشت‌ها و سفرنامه‌های گیاه‌شناسان و گردشگران بریتانیایی و اروپایی را نیز شامل می‌شود که با نگاه مردم‌شناسی و فرهنگ‌شناسی به مردم مناطق مختلف ایران نگریسته‌اند و مشاهدات خود را در مقالات و کتاب‌هایشان منعکس کرده‌اند.
نمایشگاه شامل چند نقاشی قدیمی از گیاهان ایرانی و نیز وسایلی است که ایرانیان از زمان‌های کهن در آداب غذاخوری خود استفاده می‌کردند. به عبارت دیگر این نمایشگاه در برگیرنده میراث معنوی و فرهنگی ایرانیان نیز است. این موضوع، نمایشگاه را منحصربه‌فرد کرده زیرا که می‌تواند طیف وسیعی از علاقمندانی را که لزوماً گیاه‌شناس نیستند و به‌عنوان سرگرمی به باغبانی می‌پردازند و یا حتی کسانی که چندان علاقه‌ای هم به باغبانی ندارند، ولی علاقه به تاریخ و فرهنگ ایران دارند، جذب کند.
همچنین با توجه به علاقه تاریخی ایرانیان به باغبانی، گیاهان و فضای سبز که به هزاران سال پیش بر می‌گردد و در واژه «پردیس» یا «فردوس» تجسم یافته است؛ واژه‌ای که بعدها وارد زبان‌های اروپایی نیز شده است.
این نمایشگاه با بررسی آثار گردآوری شده از سوی دانشمندان و تاریخ‌نگارانی مانند ادوارد بالز و اتو اشتاف، بیشتر تجارب فرهنگی و اجتماعی آنان در طی سفرهایشان نیز به تصویر کشیده شده است. آنان در طی سفرهای اکتشافی‌شان، حکایات و روایت‌های میزبانان خود و نیز افرادی که با آنها روبه‌رو می‌شدند را ثبت کرده‌اند و آداب و رسوم اجتماعی آنان را مشاهده و توصیف کرده‌اند. شبنم بلوچ، که خود ایرانی است، سرپرست مشترک نمایشگاه است.
بیش از دو قرن است که گیاه شناسان و مجموعه داران بریتانیایی و اروپایی به ایران سفر می‌کنند و مجذوب تنوع زیستی شگفت انگیزاین سرزمین شده‌اند. آنان هزاران نمونه گیاهی، عکس، طرح و یادداشت‌های میدانی را با خود آورده‌اند که بسیاری از آنها در این موسسه نگهداری می‌شود. این منابع پایه‌های شناخت گیاه‌شناسی ایران را در غرب شکل داده‌اند، اما در عین حال روایت‌های گسترده‌تری را نیز بازگو می‌کنند که متاثر از دیدگاه‌ها و پیش‌فرض‌های زمان خود هستند.
«ایران بازآفرینی شده» گردهم آورنده دفترچه‌های خاطرات و سفر، یادداشت‌ها، نوشته‌ها، عکس‌ها و تصویرپردازی‌های گیاه‌شناسی و چند اثر نقاشی است. به عبارت دیگر، جلوه‌ی درهم‌تنیده‌ای از علم، روایت و فرهنگ است، شامل سفرهای اکتشافی ادوارد بالز و اتو اشتاف و چند نفر دیگر و گردشگری‌های آرام و در عین حال جسورانه آلیس فولرتون به‌عنوان یک سیاح زن در دهه ۱۹۳۰.
ادوارد بالز گیاه‌شناس بریتانیایی (۱۸۹۲-۱۹۸۴) از ۱۹۳۲ تا ۱۹۳۵ در ایران سفر کرد. چیزیکه در ابتدا می‌بایستی صرفاً در محدوده یک سفر اکتشافی بمنظور جمع آوری نمونه‌های گیاهی باقی می‌ماند، خیلی زود تبدیل به ثبت مشاهدات چندلایه از زندگی مردم، آداب و رسوم محلی، برخوردهای فرهنگی و توصیف مناظر و راه‌ها ایران شد. در بازگشت بالز مشاهدات خود را تحت عنوان «وقایع نگاری یک باغبان» در اختیار خوانندگان کنجکاو بریتانیایی قرار داد.
اتو اشتاف (۱۸۵۷-۱۹۳۳)، گیاه‌شناس اتریشی بود که بعدها به سمت سرپرست هرباریوم کیو رسید. دفترچه طراحی او شامل نقاشی‌هایی از مناطق کوهستانی ایران در جریان سفرش در جنوب ایران به سال ۱۸۸۵ است. برخی از طرح‌ها رنگ‌آمیزی شده‌اند. این مجموعه نشان می‌دهد که در سفرهای اولیه گیاه‌شناسی، پژوهشگران نه فقط به مشاهده گیاهان علاقمند بودند بلکه بررسی دقیق جعرافیا ایران نیز برایشان بسیار مهم بوده است.
آلیس فولرتون نویسنده کتاب «به ایران برای گل» است که سفرهای خود به ایران را در اوایل قرن بیستم همراه با دوستش نانسی لینسی شروع کرد. در آن زمان شمار اندکی از زنان می‌توانستند مرزهای فرهنگی و اجتماعی را درنوردند و در یک کشور مسلمان سفر کنند. او ظاهراً از پشتیبایی یک افسر ارتش بریتانیا در این سفر برخوردار بوده‌است.
او در مقدمه کتابش از خوانندگان دعوت می‌کند که با او به سفر ایران بروند و آن سرزمین را کشف کنند. این نویسنده هم فراتر از ثبت گیاهان رفته و برخوردهای خودش با مردم محلی را توصیف می‌کند.
برگزارکنندگان این نمایشگاه تأکید می‌کنند مانند بسیاری از اسناد دیداری و نوشتاری آن دوره، این مجموعه‌ها نیز در برخی محدودیت‌ها و پیش داوری‌های زمان خود اسیر هستند. نام مکان‌ها اغلب اشتباه نوشته شده‌اند، پیش‌زمینه‌های فرهنگی نادیده گرفته‌شده‌اند و صداهای بومی خاموش مانده‌اند. یعنی «ذهن فعال غربی» بصورت «ابژه منفعل»به ایرانیان نگریسته است. بسیاری از توصیف‌ها آنچنان نادرست و ناقص هستند که ممکن است برای خوانندگان امروزی و ایرانی ناآشنا یا نادرست به نظر رسند. ولی همین مطالب پس از چاپ به‌عنوان «واقعیت» پذیرفته می‌شدند و در پژوهش‌ها و انتشارات بعدی مورد استناد قرار می‌گرفتند.
مسئولین نمایشگاه می‌افزایند که اکنون با نگاهی نوین و با در نظر گفتن حساسیت‌های فرهنگی این نمایشگاه را تدارک دیده‌‌اند. دقیق‌تر آنکه شبنم بلوچ سعی کرده است که بستر فرهنگی و تاریخی عمیق‌تری را برای درک دیدگاه‌های عمدتاً بریتانیایی آن زمان فراهم آورد. او این آثار را از دریچه‌ای نوین بررسی می‌کند و سعی می‌کند آنها را برای علاقمندان جدید قابل دسترس‌تر سازد.
باغ‌های «کیو گاردنز» یک موسسه و یک فضای سبز در پارک طبیعی و محافظت شده بسیار وسیعی در جنوب غربی لندن است که «بزرگترین و متنوع‌ترین مجموعه‌های گیاه‌شناسی و قارچ‌شناسی » جهان را در خود جای داده است. این باغ که در سال ۱۷۵۹ در فضای سبز شگفت‌انگیز کیو تأسیس شد، شامل ۲۷ هزار گونه گیاهی زنده است که توسط این موسسه گردآوری شده‌اند. «هرباریوم» آن یکی از بزرگترین مجموعه‌ها در جهان است که بیش از ۸/۵ میلیون نمونه گیاهی و قارچی حفظ شده دارد. کتابخانه آن شامل بیش از ۷۵۰ هزار جلد کتاب و مجموعه تصاویر آن شامل بیش از ۱۷۵ هزار نسخه چاپی و نقاشی از گیاهان است. با غ‌های «کیو گاردنز» یکی از جاذبه‌های گردشگری لندن و یک میراث جهانی است.
باغ‌های «کیو گاردنز»، به همراه باغ‌های گیاه‌شناسی «ویکهرست» در ساسکس انگلستان، یک موسسه تحقیقاتی و آموزشی گیاه‌شناسی مهم در عرصه بین‌المللی است که بیش از ۱۱۰۰ کارمند دارد. کل مساحت فضای سبز و گلخانه‌های گیاه‌شناسی آن ۱۳۲ هکتاراست. چهار ساختمان محافظت شده و ۳۶ سازه درجه دو ثبت شده دارد که همگی در جایگاه مهم بین‌المللی قرار دارند. باغ‌های کیو در فهرست پارک‌ها و باغ‌های تاریخی درجه یک دنیا ثبت شده‌است.
مجموعه کتابخانه و بایگانی کیو، ۲۰۰۰ سال دانش و فعالیت اکتشافی در مورد گیاهان را در بر می‌گیرد.
این مجموعه با بانک اطلاعاتی عظیم در مورد نامگذاری، طبقه‌بندی و کاربردهای گیاهان، بوم‌شناسی گیاهان، حفاظت گیاهان وحشی جهان، گنجینه‌ای بی نهایت باارزش در دنیاست.
«کیو گاردنز» دارای منابع فراوانی درباره گیاه‌شناسی و گیاهان خشک‌شده در سراسر جهان است که شامل تاریخ باغبانی، طراحی باغ و فضای سبز و بیوگرافی گیاه‌شناسان و باغبانان برجسته است که می‌تواند مورد استفاده پژوهشگران، علاقمندان به باغبانی یا صرفاً خوانندگان مشتاق قرارگیرد. قدیمی‌ترین قلم این مجموعه به دهه ۱۳۷۰ میلادی برمی‌گردد، در حالی که نسخه‌های موجود از آثار باستانی گیاه‌شناسی به زمان‌های بسیار دورتر هم می‌رسند.
باغ‌های کیو یک نهاد عمومی غیردولتی است که توسط وزارت محیط زیست، مواد غذایی و امور روستایی حمایت مالی می‌شود.
یکی از نکات برجسته‌ای که هنگام بازدید از نمایشگاه برجسته می‌شود اینست که گردشگران و گیاه‌شناسان بریتانیایی و اروپایی نکته‌بین، دقیق و مشاهده‌گر بوده‌اند و در کنار ثبت گونه‌های گیاهان، مشاهدات خود از زندگی و فرهنگ مردم را نیز به رشته تحریر درآورده‌اند. البته همچنانکه خود مسئولین نمایشگاه متذکر شده‌اند، مشاهدات این نویسندگان در مواردی پیش‌داورانه، غرض‌آلود و همراه با محدودیت‌های برخاسته از زمانه‌شان است. ولی این امر از اهمیت دانش و اطلاعاتی که آنها فراهم آورده‌اند، که با حفظ فاصله انتقادی می‌تواند مورد استفاده علاقمندان و پژوهشگران قرار گیرد، نمی‌کاهد.
ذهن کنجکاو و علاقمند به درک محیط اطراف در پی نفوذ به ژرفای واقعیت است؛ به‌ویژه اگر ذهن کنجکاو و علاقمند به کشف واقعیت در محیطی نامأنوس قرار بگیرد بهتر می‌تواند با «فاصله‌گذاری» و «بیگانه‌سازی» نظاره‌گر محیط اطراف باشد و چیزهایی را ببیند و کشف کند که شاید یک بومی به‌دلیل عادی و بدیهی شدن آن محیط برایش قادر به توجه به آنان نیست. خوب است در این مورد از غربیان آموخت و سعی کرد کنجکاوانه نظاره‌گر دقیق عینیت خارج از خود شد تا به ژرفای واقعیت نزدیک شد.
حال طرفداران تئوری توطئه خواهند گفت که اینان خدمتگزاران دولت فخیمه بریتانیا بودند و به‌منظور خدمت به مطامع استعماری آن دولت، که چشم طمع به منابع زیرزمینی سرزمین ایران دوخته بود، این اطلاعات را جمع‌آوری کرده‌اند. نمی‌توان با قاطعیت در اینباره نظر داد اما به‌هرحال اطلاعات و مشاهدات مردم‌شناختی و جعرافیایی آنان می‌توانست نهایتاً در خدمت دولت بریتانیا قرار گیرد. گفته معروفی است که «دانش قدرت است»؛ یعنی سلطه نه فقط با کاربرُد زور و خشونت علنی بلکه با توسل به وسایل نرم‌افزاری هم میسر می‌شود.
