از سینمای مستقل تا صدای ایران؛ گزارشی از پنجاه‌وپنجمین جشنواره فیلم روتردام

رضا چاوک – پنجاه‌وپنجمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم روتردام که از ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶ آغاز شده بود، روز یکشنبه ۸ فوریه به کار خود پایان داد. امسال نیز «وانیا کالودجرچیچ» (Vanja Kaludjercic) مدیریت جشنواره را بر عهده داشت.

در مراسم افتتاحیه، مدیر جشنواره، خانم وانیا کالودجرچیچ، در جریان سخنرانی خود نگاهی فراتر از سینما به واقعیت‌های پرالتهاب جهان داشت و به‌طور ویژه به وضعیت ایران پرداخت. او با یادآوری خیزش‌های مردمی علیه سرکوب و خشونت، از رنج و بهایی گفت که شهروندان برای مطالبه آزادی و کرامت انسانی پرداخته‌اند؛ از جمله جان‌باختن هزاران نفر در جریان اعتراضات ماه گذشته.

خانم کالودجرچیچ تأکید کرد که جشنواره‌ای چون روتردام نمی‌تواند نسبت به چنین فجایعی بی‌تفاوت بماند؛ چرا که سینما، پیش از هر چیز، عرصه بیان حقیقت و بازتاب تجربه‌های انسانی است. او از مخاطبان، فیلم‌سازان و جامعه جهانی خواست در کنار هنرمندانی بایستند که تحت فشار و سانسور کار می‌کنند و از آزادی هنری و آزادی بیان به‌عنوان ارزش‌هایی بنیادین و غیرقابل چشم‌پوشی دفاع کنند.

به گفته او، دفاع از سینما در چنین زمانه‌ای صرفا دفاع از یک هنر نیست، بلکه دفاع از حق روایت، حق پرسشگری و حق زیستن در جامعه‌ای آزاد است؛ حقی که مردم ایران نیز همچون بسیاری دیگر در سراسر جهان، برای آن هزینه‌ای سنگین پرداخته‌اند.

این دوره جشنواره با ثبت بیش از سیصد هزار بازدیدکننده نشان داد بیش از گذشته مخاطبان جوان را جذب کرده است. افزایش ۲۰ درصدی تماشاگران بیست تا سی ساله موجب شده اکنون نیمی از مخاطبان جشنواره را افراد زیر چهل سال تشکیل دهند؛ نشانه‌ای روشن از پویایی و تجدید نسل در یکی از مهم‌ترین رویدادهای سینمای مستقل جهان.

امسال، ۴۴۱ فیلم از ۹۲ کشور جهان روی پرده رفت؛ از این میان ۲۱۷ اثر نخستین نمایش جهانی خود را در روتردام تجربه کردند. ترکیب برنامه شامل ۲۱۲ فیلم بلند و ۲۲۹ فیلم کوتاه و نیمه‌بلند بود و در کنار آن، ۱۱۱ فیلم در بخش‌های مروری و آرشیوی به نمایش درآمد.

در کنار نمایش فیلم‌ها، جشنواره با برگزاری مجموعه‌ای از نمایشگاه‌ها، اجراهای هنری، مسترکلاس‌ها و نشست‌های گفت‌وگو، بستری پویا برای تبادل اندیشه و تجربه فراهم می‌کند؛ فضایی که در آن سینما نه‌تنها دیده می‌شود، بلکه مورد بحث و بازاندیشی قرار می‌گیرد.

تنوع برنامه‌ها، استقبال گسترده مخاطبان و حضور پررنگ فیلم‌سازان، تهیه‌کنندگان و روزنامه‌نگاران از سراسر جهان، روتردام را در روزهای برگزاری جشنواره به شهری سرشار از شور و گفت‌وگوهای سینمایی بدل می‌کند؛ شهری که در آن خیابان‌ها، سالن‌ها و کافه‌ها همگی رنگ و بوی سینما می‌گیرند.

ویژگی فستیوال فیلم روتردام در این است که با وجود این حجم از نمایش برای بیش از سیصد هزار تماشاگر مشتاق و حدود سه هزار میهمان، معمولا صندلی هیچ نمایشی خالی نمی‌ماند.

در مجموع، جشنواره روتردام بار دیگر جایگاه خود را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های سینمای مستقل و کشف استعدادهای نو تثبیت کرده است. برخلاف جشنواره‌هایی چون برلین که بیش‌تر بر جریان اصلی و حضور ستارگان جهانی تمرکز دارند، یا لوکارنو که بر سینمای هنری مؤلف تأکید می‌کند، روتردام همچنان هویت خود را بر حمایت از فیلم‌سازان جسور، پروژه‌های تجربی و صداهای تازه بنا کرده است. ترکیب گسترده نمایش‌های جهانی، حضور پررنگ نسل جوان و فعالیت حرفه‌ای گسترده در IFFR Pro نشان می‌دهد این جشنواره نه‌تنها ویترین آثار تازه، بلکه سکویی واقعی برای شکل‌گیری آینده سینماست؛ آینده‌ای که روتردام با انرژی و جسارت آن را دنبال می‌کند.

فیلم های افتتاحیه و اختتامیه:

جشنواره با فیلم پرتقالی «Providence and the Guitar» ساخته ژوآئو نیکولاو «Joao Nicolau’s» گشایش یافت و با فیلم فرانسوی «Murder in the Building»  پایان یافت.

بخش های مسابقه و جوایز جشنواره:

در بخش‌های رقابتی، ۴۶ فیلم حضور داشتند: ۱۲ فیلم در مسابقه ببر طلایی، ۱۲ فیلم در مسابقه پرده بزرگ (BIG SCREEN) و ۲۲ فیلم در رقابت فیلم کوتاه تایگر. همه با اولین نمایش جهانی.

Tiger Compettition (مسابقه ببر طلایی):

بخش Tiger Competition مهمترین بخش رقابتی جشنواره بین‌المللی فیلم روتردام است که از سال ۱۹۹۵ پایه‌گذاری شده تا صدای فیلم‌سازان نوظهور و خلاق جهان را کشف، معرفی و حمایت کند. این بخش یکی از شناخته‌شده‌ترین رقابت‌های سینمای مستقل است و بسیاری از کارگردانان امروزین جهان، نخستین دیده‌شدن بین‌المللی خود را اینجا تجربه کرده‌اند.

جشنواره جهانی فیلم روتردام از نخستین دوره‌های خود مسابقه ببر طلایی را به‌عنوان سکویی برای نمایش فیلم‌های جسورانه، تجربی و متفاوت قرار داده که معمولا خارج از جریان اصلی سینما تعریف می‌شوند. جایزه‌ گرفتن در این بخش می‌تواند مسیر حرفه‌ای فیلم‌سازان را متحول کند و باعث جلب توجه منتقدان، تهیه‌کنندگان و جشنواره‌های دیگر شود.

هیئت داوران بخش Tiger Competition در سال ۲۰۲۶ از چهره‌های برجسته سینما و ادبیات جهانی تشکیل شده بود. یکی از اعضای هیئت داوران امسال، سهیلا گلستانی،  بازیگر و فیلم‌ساز ایرانی است. سهیلا گلستانی برای نقش خود در فیلم «درخت انجیر معابد» به کارگردانی محمد رسول‌اف شهرت یافت.

سهیلا گلستانی در مراسم اهدای جوایز « مسابقه ببر طلایی»، به‌عنوان عضو هیئت داوران درباره اهمیت جشنواره گفت که رقابت ببر طلایی نمادی است از پشتیبانی از روایت‌های جسورانه و صدای فیلم‌سازانی که مرزهای سینما را جابه‌جا می‌کنند. او تأکید کرد که انتخاب برندگان بر اساس قدرت بصری، تازگی روایت و تأثیر انسانی فیلم‌ها انجام شده است. او همچنین اشاره ای به کشته شدن هزاران نفر در ایران کرد و از این منظر کشتارهای مردم فلسطین، سوریه و افغانستان را نیز یادآوری کرد.

در بخش اصلی مسابقه ببر طلایی امسال، در مجموع دوازده فیلم به رقابت پرداختند؛ همه فیلم‌ها برای نخستین بار در جهان (World Premiere) در این بخش نمایش داده شدند و این خود نمایانگر تنوع سینمای مستقل از کشورهای مختلف بودند.

جایزه اصلی Tiger Award شامل چهل هزار یورو وجه نقد است که بین کارگردان و تهیه‌کننده برنده تقسیم می‌شود. همچنین دو جایزه ویژه هیئت داوران هر یک به ارزش ده هزاریورو نیز برای دستاوردهای هنری برجسته اهدا می شود.

فیلم برنده جایزه ببر طلایی امسال، فیلم Variations On A Theme (تغییرات در یک تم)  به کارگردانی جیسون جیکوب( Jason Jacob) بود.این فیلم مستند، زندگی «اوما هتی»، یک چوپان بز سالخورده در کوه‌های کامیسبرگ آفریقای جنوبی، را روایت می‌کند. او که مانند بسیاری از نوادگان جانبازان جنگ جهانی دوم منتظر غرامت وعده‌داده‌شده پدرش بوده، درگیر نوعی کلاهبرداری می‌شود که از امید خانواده‌ها سوءاستفاده می‌کند.

این مستند غنایی، زندگی روزمره «هتی»، ارتباط نزدیکش با زمین و بزها، و آیین‌های مذهبی او را به تصویر می‌کشد و در عین حال، تهدید به استقلال و مواجهه با دنیای متافیزیکی او را نشان می‌دهد. فیلم با تمرکز بر مناظر طبیعی، حیوانات و فضای زندگی شهری کوچک، تصویری لطیف، عمیق و هوشمندانه از زندگی در قلب آفریقا ارائه می‌دهد.

هم‌زمان با اهدای جوایز بالا، «انجمن بین‌المللی منتقدان فیلم» (FIPRESCI Award) نیز از میان فیلم‌های شرکت‌کننده در جشنواره، فیلم Supporting Role به کارگردانی آنا اوروشادزه (ساخته مشترک گرجستان، استونی، ترکیه، سوئیس و ایالات متحده) را شایسته دریافت این جایزه دانست.

 Big Screen Competition (بخش مسابقه پرده بزرگ)  

مسابقه پرده بزرگ، به‌مثابه پلی میان فیلم‌های محبوب، کلاسیک و هنری، شامل مجموعه‌ای از چهارده فیلم بود. فیلم برنده در این بخش، از یک‌سو امکان اکران تضمین‌شده در سینماهای هلند را دریافت می‌کند و از سوی دیگر، از تلویزیون هلند نیز پخش می‌شود. علاوه بر این، جایزه‌ای ۳۰ هزار یورویی به آن تعلق می‌گیرد که به‌طور مساوی بین فیلم‌ساز و تهیه‌کننده تقسیم می‌شود.

فیلم «Master» به کارگردانی Rezwan Shahriar Sumit از کشور بنگلادش در جشنواره بین‌المللی فیلم روتردام موفق به دریافت جایزه Big Screen Award شد. این فیلم  روایتی تأمل‌برانگیز از سازوکارهای قدرت در بستر تحولات سیاسی بنگلادش ارائه می‌دهد.

آنچه بعدها به «انقلاب ژوئیه» ۲۰۲۴ شهرت یافت، از اوایل ژوئن همان سال آغاز شد و در پنجم اوت، پس از پانزده سال حاکمیت اقتدارگرایانه، با استعفای شیخ حسینه به اوج رسید. فیلم با طرح این پرسش که چنین نظامی چگونه دوام آورد و چه کسانی تداوم آن را ممکن ساختند، به سراغ لایه‌هایی کمتر دیده‌شده از جامعه می‌رود.

در مرکز روایت، «جاهر» قرار دارد؛ معلمی محترم و محبوب در شهری کوچک در دل جنگل. او در آغاز، کنشگری آرمان‌خواه با دغدغه‌های اجتماعی است، اما گرفتار شدن در شبکه پیچیده نفوذ و مناسبات سیاسی، مسیر زندگی‌اش را تغییر می‌دهد. جاه‌طلبی به‌تدریج جای آرمان‌ها را می‌گیرد و شخصیت او در فرآیندی تدریجی اما بی‌رحم، از اصلاح‌طلبی به همدستی با قدرت، و سرانجام به فساد و خشونت سوق داده می‌شود.

فیلم«Master» با تمرکز بر این دگردیسی فردی، تصویری از چگونگی بازتولید قدرت در ساختارهای اقتدارگرا ارائه می‌دهد. تصویری که نشان می‌دهد استمرار یک نظام سیاسی تنها به رأس هرم وابسته نیست، بلکه در رفتار و انتخاب‌های افراد عادی نیز ریشه دارد. به نظر می‌رسد همین نگاه انسانی و چندلایه به سیاست، از عوامل اصلی توجه هیئت داوران بخش Big Screen و اهدای جایزه به این فیلم بوده است.

 Audience Award (فیلم‌ برگزیده تماشاگران جشنواره):

در طول جشنواره، بازدیدکنندگان از طریق ایمیل‌های دریافتی، رأی دیجیتال اما ناشناس خود را برای فیلم‌های مختلف ارسال می‌کنند تا مشخص شود کدام فیلم بیشترین محبوبیت را داشته است. امتیاز نهایی تعیین می‌کند کدام فیلم‌ساز جایزه تماشاگران IFFR را دریافت خواهد کرد.

امسال فیلم «I Swear» ساخته «Kirk Jones» برنده جایزه ۱۰ هزار یورویی این بخش شد. فیلم «من قسم می‌خورم»، بر اساس داستانی واقعی، زندگی جان دیویدسون را روایت می‌کند؛ جوانی اسکاتلندی که در دهه ۱۹۸۰ با سندرم تورت رشد می‌کند و با تیک‌های عصبی و بیان ناخواسته الفاظ رک دست‌وپنجه نرم می‌کند.

فیلم با بازی درخشان رابرت آرامایو، مسیری را دنبال می‌کند که از انزوا و سوءتفاهم آغاز می‌شود و به کنشگری و دفاع از حقوق مبتلایان به تورت در بریتانیا می‌انجامد. «I Swear» با ترکیب طنز و درام، ضمن نشان دادن موقعیت‌هایی گاه خنده‌دار، دشواری‌های عمیق این اختلال را نیز آشکار می‌کند و در نهایت بر اهمیت آگاهی، همدلی و پذیرش تأکید می‌ورزد.

Short Competition (فیلم‌های کوتاه)

در این بخش، ۲۲ فیلم کوتاه (با حداکثر زمان ۶۳ دقیقه) شرکت داشتند. در پایان، فیلم‌های «The Second Skin» ساخته «Mariia Lapidus» (آمریکا و مکزیک)، «The Apple Doesn’t Fall…» به کارگردانی Dean Wei از چین، و «Ndijmu (Deep Cobalt)» ساخته «Petna Ndaliko Katondolo» از جمهوری دموکراتیک کنگو و آمریکا، به ترتیب اول تا سوم شدند و جایزه ۵ هزار یورویی به‌طور یکسان به هر یک از سازندگان آن‌ها اهدا شد.

فیلم های ایرانی شرکت کننده در جشنواره:

امسال سه فیلم بلند و سه فیلم کوتاه ایرانی (و یا با سازنده ایرانی) در جشنواره شرکت داشتند:

«جنس آب»  :(Sense Of Water) ساخته محمد رسول اف

فیلم کوتاه ۳۹ دقیقه‌ای «Sense of Water» ساخته محمد رسول‌اف در جشنواره بین‌المللی فیلم روتردام ۲۰۲۶ به نمایش درآمد و توجه ویژه منتقدان و مخاطبان را جلب کرد. این فیلم با حمایت Hubert Bals Fund تولید شده است؛ صندوقی که هدف آن حمایت از فیلم‌سازانی است که تجربه بی‌خانمانی، مهاجرت یا تبعید را در آثار خود بازتاب می‌دهند.

فیلم «جنس آب» داستان نویسنده‌ای ایرانی در تبعید را روایت می‌کند که در سرمای زندگی دور از وطن، با زبانی بیگانه مواجه می‌شود. او باید عشق، خشم، شادی و غم را دوباره کشف کند تا توان نوشتن خود را بازیابد. این سفر درونی، میان خاطره و فراموشی، زبان ازدست‌رفته و زبان تازه، تصویری شاعرانه و انسانی از تلاش برای بازسازی معنا و احساس ارائه می‌دهد.

این فیلم برگرفته از تجربه شخصی رسول‌اف پس از خروج از ایران در سال ۲۰۲۴ است و حضور او در تبعید، فقدان زبان و حس جدایی از وطن را به‌زیبایی در روایت فیلم بازتاب می‌دهد. پس از نمایش در روتردام، حق پخش جهانی فیلم توسط شرکت Films Boutique خریداری شد؛ نشانه‌ای از اهمیت جهانی پیام و ارزش سینمای مستقل رسول‌اف.

در جریان نمایش فیلم «جنس آب» در جشنواره فیلم روتردام، محمد رسول‌اف به همراه جمعی از عوامل فیلم حضور داشت. این اثر که نخستین نمایش جهانی خود را در روتردام تجربه می‌کرد، با استقبال مخاطبان و گفت‌وگویی پرشور پس از نمایش همراه شد.

رسول‌اف پس از اکران فیلم، در سخنانی تأثرانگیز به وضعیت ایران و سرکوب‌های گسترده سال‌های اخیر اشاره کرد. او با صدایی آمیخته به اندوه و خشم، از رنج مردمی گفت که برای آزادی و کرامت انسانی بهای سنگینی پرداخته‌اند و به کشته شدن هزاران نفر در جریان اعتراضات اشاره کرد. این سخنان، فضای سالن را تحت تأثیر قرار داد و سالن نمایش را به لحظاتی فراتر از یک رویداد سینمایی بدل کرد؛ لحظاتی که در آن، سینما به بستری برای همدلی، تبدیل شد.

«زهرمارگیرها و زن بیچاره» (Snake Milkers and the Miserable Lady)

فیلم بلند «زهرمارگیرها و زن بیچاره» ساخته وحید اولوندی‌فر که در جشنواره روتردام ۲۰۲۶ به نمایش درآمد، داستان زهرمارگیری را روایت می‌کند که پس از مرگ، به شکلی معجزه‌آسا دوباره زنده می‌شود، اما دیگر نمی‌خواهد به زندگی پیشین خود بازگردد. این روایت جاده‌ای با لحنی طنزآمیز و در عین حال تأمل‌برانگیز، با بهره‌گیری از مناظر طبیعی ایران، پرسشی فلسفی درباره ارزش زندگی و معنای بازگشت مطرح می‌کند.

«ولفگانگ» (Wolfgang)

فیلم بلند «ولفگانگ» (WOLFGANG) یکی از آثار برجسته‌ای بود که در بخش Bright Future جشنواره بین‌المللی فیلم روتردام ۲۰۲۶ به نمایش درآمد. این فیلم ساخته‌ی Filmsaaz (نام هنری Saleh Kashefi)، محصول مشترک ایران، فرانسه و سوئیس است و یک روایت سینمایی تجربی و بصری منحصر به‌فرد را ارائه می‌دهد.

این فیلم روایتی تجربی و شاعرانه از تبعید و خلاقیت است که با الهام از دوره‌ای از زندگی ولفگانگ آمادئوس موتزارت در پاریس، داستان یک هنرمند ایرانی در تبعید را بازتاب می‌دهد که میان رؤیا، فقدان و جست‌وجوی هویت سرگردان است. «ولفگانگ» با ترکیب موسیقی، تصاویر خیال‌انگیز و ساختاری اپرایی، تأملی بصری درباره تنهایی هنرمند و معنای آفرینش در غربت ارائه می‌کند.

 «سه راه بازگشت» Three Ways of Returning)

فیلم «Three Ways of Returning» که در بخش Focus: The Future Is Now جشنواره روتردام ۲۰۲۶ به نمایش درآمد، مستندی ۸۱ دقیقه‌ای و محصول مشترک بریتانیا، آلمان و هنگ‌کنگ است. این اثر به‌صورت سه‌گانه (Triptych) ساخته شده و حاصل همکاری مانیا اکبری، شیاولوی گو و آندریا لوکا زیمرمن است.

فیلم سه روایت شخصی از مواجهه با گذشته‌های آسیب‌زا و تجربه ترک خانه را در کنار هم قرار می‌دهد؛ بازگشت به شهری دگرگون‌شده در چین، مرور خاطرات نوجوانی و گریز در آلمان، و تأملی شاعرانه بر تبعید و بی‌ریشگی. «سه راه بازگشت» با ساختاری تجربی و لحنی صمیمی، مفاهیمی چون بازگشت، مهاجرت و بازسازی هویت را کاوش می‌کند و از آثار تأمل‌برانگیز این دوره جشنواره بود.

«یکی بود یکی نبود » (There Was One, There Was None)

فیلم کوتاه «There Was One, There Was None» (با ترجمه آزاد: «یکی بود، یکی نبود») از جمله آثار به نمایش درآمده در جشنواره بین‌المللی فیلم روتردام ۲۰۲۶ بود؛ اثری که با الهام از ساختار روایت‌های افسانه‌ای، به بازخوانی خاطره، فقدان و روایت‌های ناگفته می‌پردازد.

این فیلم با رویکردی شاعرانه و ساختاری غیرخطی، مرز میان واقعیت و خیال را محو می‌کند و از خلال داستانی شخصی، به لایه‌های عمیقتری از هویت، تاریخ و حافظه جمعی سر می‌زند. «یکی بود، یکی نبود» با فضایی مینیمال و تأمل‌برانگیز، تماشاگر را به سفری درونی دعوت می‌کند؛ سفری که در آن روایت، نه صرفا بازگویی گذشته، بلکه تلاشی برای فهم و بازسازی آن است.

این اثر از نمونه فیلم‌هایی بود که با زبان هنری متفاوت و ساختاری تجربی، با روحیه جست‌وجوگر و مستقل جشنواره روتردام همخوانی داشت.

   «عضلات من منقبض است»  The Muscles Are Tens  

فیلم کوتاه «The Muscles Are Tense» («عضلات من منقبض است») ساخته مهشید محبوبی‌فر در بخش Short & Mid‑length جشنواره روتردام ۲۰۲۶ به نمایش درآمد. این اثر ایرانی– آلمانی روایتگر لحظات پرتنش یک اعتراض اجتماعی است، جایی که معترضان با خشونت پلیس مواجه می‌شوند. فیلم با تمرکز بر جزئیات فیزیکی و روانی خشونت، نگاهی تجربی و انتقادی به قدرت، مقاومت و استانداردهای دوگانه اجتماعی ارائه می‌دهد و یکی از نمونه‌های برجسته سینمای سیاسی و تجربی جشنواره بود.