با پایان یافتن دور سوم مذاکرات میان جمهوری اسلامی و آمریکا در ژنو، عباس عراقچی مدعی شد «پیشرفتهای خوبی داشتیم» و «گفتگوهای فنی آغاز میشود» اما منابع غربی گزارش دادند «توافقی حاصل نشد» زیرا جمهوری اسلامی خروج ذخایر اورانیوم از ایران و برچیدن کامل تمام ظرفیت غنیسازی در ایران را قبول نکرد.
به گزارش روزنامه «والاستریت ژورنال»، آخرین دور مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران، پنجشنبه ۷ اسفند ۱۴۰۴ بدون دستیابی به توافق پایان یافت. به نوشته این روزنامه دو طرف همچنان بر سر مسائل کلیدی فاصله زیادی دارند. همزمان آمریکا با طرح «خواستههای سختگیرانه» و اعزام جنگندهها و ناوهای بیشتر به منطقه، فشار را بر جمهوری اسلامی افزایش داد.
به گفته مقامهای مطلع، مذاکرات که تا ساعات پایانی شب ادامه پیدا کرد، با حضور استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان آمریکا، همراه بود. آنها گفتهاند ایران باید سه سایت اصلی هستهای خود (فردو، نطنز و اصفهان) را نابود کند و تمام ذخایر باقیمانده اورانیوم غنیشده را به آمریکا تحویل دهد.
به گفته این مقامها، ویتکاف و کوشنر همچنین تاکید کردهاند هر توافق هستهای باید «همیشگی» [بدون تاریخ انقضاء] باشد و مانند توافق دوره باراک اوباما «بند غروب» نداشته باشد؛ توافقی که محدودیتهایش باگذشت زمان برداشته شد.
بر اساس گزارش رسانههای رسمی، جمهوری اسلامی ایده انتقال ذخایر اورانیوم به خارج را رد کرده و با توقف غنیسازی، برچیدن تأسیسات هستهای و پذیرش محدودیتهای دائمی بر برنامه خود نیز مخالفت کرده است.
در عین حال، وزیر خارجه عمان و یک مقام آمریکایی گفتهاند دو طرف پیشرفتهایی داشتهاند و احتمالاً دوباره برای ادامه مذاکرات دیدار خواهند کرد. وزیر خارجه عمان افزوده است گفتوگوها در سطح کارشناسان فنی هفته آینده در وین ادامه مییابد.
این خواستههای آمریکا پس از آن مطرح شد که ترامپ در سخنرانی سهشنبه خود در «وضعیت کشور» هشدار داد ایران همچنان در پی دستیابی به سلاح هستهای و موشکهای بالستیکی است که میتواند به خاک آمریکا برسد،اتهاماتی که ایران آن را رد میکند.
ترامپ تهدید کرده است اگر توافقی حاصل نشود، اقدام نظامی انجام خواهد داد و به گفته مقامهای آمریکایی و بر اساس دادههای متنباز، واشنگتن در تدارک احتمالی حمله، به تقویت توان رزمی خود در منطقه ادامه داده است.
آمریکا دهها فروند هواپیمای جنگنده و سوخترسان به منطقه منتقل کرده است و انتظار میرود آنها به چندین اسکادران مستقر در پایگاههایی در خاورمیانه و اروپا از جمله در اسرائیل و اردن ملحق شوند.
یکی از مقامها گفت یک ناوشکن دیگر به نام «یواساس جان فین» نیز به ناوگروه متشکل از ۱۱ کشتی جنگی دیگر که در شمال دریای عرب، دریای عمان و خلیج فارس فعالیت میکنند، اضافه شده است. این مجموعه شامل ناو هواپیمابر «یواساس آبراهام لینکلن» و نیز هفت ناوشکن دیگر و سه شناور رزمی ساحلی است.
در همین حال، ناو هواپیمابر «یواساس جرالد آر. فورد» که در بندری در یونان پهلو گرفته بود، حرکت خود را در شرق مدیترانه آغاز کرده و انتظار میرود برای احتمال انجام حملات، به تدریج در موقعیت عملیاتی قرار گیرد. «فورد» مجهز به دهها جنگنده و هواگردهای جنگ الکترونیک است و با چند ناوشکن موشکانداز هدایتشونده همراهی میشود که توان شلیک موشکهای کروز «تامهاوک» را دارند.
ایران هشدار داده است هرگونه حمله حتا محدود را بهمنزله محرک یک پاسخ تمامعیار تلقی خواهد کرد.
سعید گلکار، دانشیار دانشگاه تنسی در چَتانوگا و کارشناس حوزه نظامی ایران، گفت: «این شاید آخرین فرصت برای نهایی کردن یک توافق باشد. اگر شکست بخورد، آمریکا در گام بعدی آنچه را از مسیر دیپلماسی حل نکرده، با ابزار نظامی حلوفصل خواهد کرد.»
در نشانهای از اینکه تیم دیپلماسی ترامپ تا چه حد تحت فشار و کمبود ظرفیت قرار گرفته، ویتکاف و کوشنر برای سفری یکروزه وارد ژنو شدند؛ سفری که طی آن میان یک ویلای مشرف به دریاچه ژنو برای گفتوگوهای هستهای ایران و یک هتل پنجستاره برای مذاکرات پایان دادن به جنگ اوکراین در رفتوآمد بودند.
ایران بر «حق» خود برای غنیسازی اورانیوم اصرار دارد، اما همزمان پیشنهادهایی را برای راضی کردن آمریکا مطرح کرده است: از جمله کاهش سطح غنیسازی از ۶۰ درصد فعلی به ۱/۵ درصد، توقف غنیسازی برای چند سال، یا انجام آن از طریق یک کنسرسیوم عربی-ایرانی مستقر در ایران. با این حال، این بحثها تا حد زیادی فرضی است؛ زیرا برنامه هستهای ایران در پی جنگ ۱۲روزه با اسرائیل و آمریکا رخ داد، تا حد زیادی «از کار افتاد و آسیب دید».
به گفته مقامهای آمریکایی، واشنگتن بر «غنیسازی صفر» پافشاری کرده، اما تیم مذاکرهکننده ممکن است با اجازه دادن به ایران برای راهاندازی دوباره یک رآکتور هستهای در تهران موافقت کند راکتوری که امکان مقدار محدودی غنیسازی اورانیوم در ایران برای تولید تجهیزات پزشکی را فراهم میکند.
این گزینه میتواند بحثبرانگیز باشد، زیرا آن تأسیسات از صفحات سوخت با غنای ۲۰ درصد استفاده میکند سطحی از خلوص که تبدیل آن به اورانیوم با غنای بالا نسبتاً آسانتر است.
سناتور لیندسی گراهام متحد نزدیک ترامپ، روز چهارشنبه گفت اگر «بحثی برای اجازه دادن به ایران جهت غنیسازی خیلی اندک اورانیوم برای حفظ آبرو مطرح شود: فراموشش کنید.»
به گفته یک مقام دیگر، آمریکا در چارچوب هر توافقی تنها «کاهش حداقلی» تحریمها را پیشنهاد میدهد؛ موضوعی که به نقطه اصطکاک دیگری تبدیل شده است، چون ایران به دنبال کاهش قابلتوجه تحریمها برای اقتصاد آسیبدیدهاش است، اقتصادی که به گزارش والاستریت ژورنال یکی از محرکهای اعتراضات گستردهای بود که اوایل امسال حکومت را لرزاند.
مقامها گفتند آمریکا میخواهد ابتدا شاهد پایبندی ایران به شروط توافق برای مدت طولانی باشد و اگر ارزیابی شود تهران به توافق پایبند مانده، واشنگتن ممکن است به مرور زمان برای کاهش بیشتر تحریمها و اعطای مزایای دیگر اقدام کند.
هرچند واشنگتن مایل است ایران برنامه موشکهای بالستیک خود و حمایت از نیروهای نیابتی را نیز محدود کند، تمرکز گفتوگوهای ژنو بر «مسیر ایران به سوی سلاح» بوده است.
برخی مقامها گفتهاند مذاکرات درباره موشکها و حمایت ایران از شبهنظامیان منطقهای میتواند توسط شرکای منطقهای آمریکا، با نقشآفرینی و نظر واشنگتن، دنبال شود. گروهی دیگر معتقدند آمریکا باید برای «توافقی گستردهتر» که برنامه هستهای، موشکها و حمایت از شبهنظامیان را پوشش دهد فشار بیاورد، اما اذعان دارند اگر تنها گزینه ممکن باشد، یک توافق صرفاً هستهای هم میتواند آغاز مهمی باشد.
مقامهای ارشد آمریکا درباره تلاش ایران برای توسعه توان موشکهای بالستیک با بردهای بلندتر ابراز نگرانی کردهاند، اما از ارائه جزئیات بیشتر خودداری کردهاند.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، روز چهارشنبه به خبرنگاران گفت: «حدس نمیزنم چقدر با آن فاصله دارند، اما آنها قطعاً تلاش میکنند به موشکهای بالستیک قارهپیما برسند. و باید بگویم اصرار ایران بر اینکه درباره موشکهای بالستیک گفتوگو نکند، یک مشکل بزرگ، بزرگ است. همین.»
همزمان روزنامه «نیویورکتایمز» درباره مذاکرات گزارش داد که جمهوری اسلامی «پیشنهادات ملموس» به آمریکا ارائه داده است که شامل خرید کالاهای آمریکایی (مانند هواپیماهای مسافربری) و نیز دعوت از شرکتهای آمریکایی برای سرمایهگذاری در انرژی، نفت و گاز و دسترسی به معادن مواد معدنی از جمله لیتیوم باشد.
به گفته همین مقامها، علی خامنهای در توافق قبلی ورود شرکتهای آمریکایی را ممنوع کرده بود اما اکنون اجازه داده است. حسین موسویان، دیپلمات پیشین جمهوری اسلامی، این پیشنهادات را «کاتالیزور اعتمادسازی» توصیف کرده است.
موشکها و نیروهای نیابتی؛ بیرونِ اتاق، اما سایهاش روی میز
هر دو گزارش نشان میدهند پرونده موشکهای بالستیک و حمایت جمهوری اسلامی ایران از گروههای نیابتی فعلاً محور اصلی مذاکرات نیست، اما بهعنوان عامل فشار و بیاعتمادی حضور دارد.
نیویورکتایمز مینویسد برنامه موشکی و حمایت از گروههای مسلح «فعلاً روی میز نیست»، اما مارکو روبیو گفته جمهوری اسلامی از گفتگو درباره موشکها طفره میرود که این «یک مشکل بزرگ» است.
