با گذشت دو هفته از جنگ اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی، گزارشها حاکی از آسیب دیدن تعدادی از بناهای تاریخی و باستانی ایران به علت بمباران شهرهای مختلف است. نصب «سپر آبی» به عنوان علامت هشداری برای حفظ آثار و بناهای تاریخی در زمان جنگ هم کارساز نبوده و فعالان میراث فرهنگی و شماری از شهروندان ایرانی نگران سرنوشت بناهای تاریخی در جنگی هستند که ابعاد آن هر روز گستردهتر میشود.
در نخستین ساعات بامداد شنبه ۲۳ اسفندماه جنگندههای آمریکایی جزیره خارگ در جنوب ایران را بمباران کردند. جزیره خارگ شاهرگ تجارت نفت ایران به شمار میرود و در مجموع ۲ درصد از کل عرضه نفت جهان و ۹۰ درصد صادرات نفت خاک ایران از جزیره خارگ انجام میشود. اگر چه جذابیت جزیره خارگ برای دونالد ترامپ زیرساختهای نفتی این جزیره است اما جزیره خارگ دارای آثار تاریخی و باستانی است که همچنان با گذشت ساعتها از جمله نظامی و بمباران، اطلاعی از سرنوشت آنها در دست نیست.
قلعه هلندیها، گور معبدهای پالمیران (زرتشتی) و گورهای باستانی دلمن از جمله میراث تاریخی جزیره خارگ هستند. جمهوری اسلامی در ساعتهای گذشته سانسور خبری درباره جزیره خارگ ایجاد کرده و فعالان میراث فرهنگی نسبت به سرنوشت این آثار با توجه به دو ساعت بمباران جزیره توسط ارتش ایالات متحده ابراز نگرانی میکنند.
طی دو هفته گذشته شماری از بناهای تاریخی کشور در شهرهای مختلف بر اثر حملات نظامی اسرائیل و آمریکا آسیب دیدند.
کاخ-موزه گلستان، بخشی از بافت تاریخی مرکز تهران، عمارتهایی چون آصف، سالار سعید و خسروآباد در سنندج، کاخ رشک جنان (کاخ استانداری)، کاخ چهلستون، کاخ عالیقاپو و مسجد شاه اصفهان و موزه مردمشناسی و باستانشناسی قلعه فلکالافلاک خرمآباد از جمله بناهای تاریخی هستند که در دو هفته گذشته و در جریان جنگ دچار آسیب و تخریب شدند.
با گذشت ۱۰ روز از جنگ، محسن طوسی مدیرکل حفظ، احیاء و مرمت بناها، بافتها و محوطههای تاریخی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری روز سهشنبه ۱۹ اسفند از نصب «سپر آبی» در بیش از ۱۲۰ موزه و شماری از بناهای تاریخی ایران خبر داد. به گفته این این اقدام برای حفاظت از گنجینههای فرهنگی و تاریخی انجام شد.
«سپر آبی» علامتی بینالمللی است که بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه روی بناها و مکانهای فرهنگی نصب میشود تا در زمان جنگ بهعنوان آثار تحت حفاظت شناخته شوند.
بر اساس گزارش فعالان میراث فرهنگی از درون ایران، علامت «سپر آبی» بر روی بناهای تاریخی میدان نقش جهان اصفهان هم زده شد با اینهمه طی دو بمبماران در پشت میدان نقش جهان که در یکی از آنها کاخ رشک جنان (کاخ استانداری) هدف قرار گرفت بنای کاخ عالیقاپو و مسجد شاه(جامع عباسی) آسیب دیدند؛ بخشی از کاشیهای مسجد شاه ریخت و در کاخ عالی قاپو پنجرهها شکست، دیوارها ترک خورد و تزئینات آینهکاری ریختند. در تالار اشرف، ساختمانی مربوط به دوران صفوی که به خاطر سقفهای طلاکاری شدهاش شهرت جهانی دارد نیز آسیبهایی جدی گزارش شده است.
در تهران نیز کاخ گلستان آسیب دیده است. آفرین امامی، مدیر مجموعه میراث جهانی کاخ گلستان، گفت که امواج انفجار ناشی از حملات هوایی، پنجرههای کاخ را شکست و به تزئینات آینهکاری پیچیده در چندین سالن آسیب رساند.
بازار بزرگ تهران، شبکه وسیعی از پاساژها که بخش جداییناپذیری از بافت تاریخی پایتخت را تشکیل میدهد، نیز در اثر انفجارها آسیب دید. از دیگر ساختمانهای آسیبدیده میتوان به ساختمان سابق سنا و ستاد تاریخی پلیس تهران اشاره کرد.
لازار الوندو آسومو، مدیر مرکز میراث جهانی یونسکو، آسیب به چندین بنای تاریخی ایران که در فهرست این مرکز ثبت شدهاند را تأیید کرده است، اما گفته میزان کامل خسارت وارد شده هنوز مشخص نیست. او همچنین گفته دستکم چهار مورد از ۲۹ سایت میراث جهانی ایران آسیب دیدهاند.
لازار الوندو آسومو به خبرگزاری رویترز گفته این سازمان «عمیقا نگران نخستین تأثیری است که درگیریها هماکنون بر بسیاری از سایتهای میراث جهانی گذاشتهاند.»
شورای حقوقدانان برای ایران دموکراتیک، از همه طرفها خواستند که به توافقهای بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگی در طول درگیریهای مسلحانه احترام بگذارند.
با اینهمه گزارشهایی نیز تأکید دارند بناهای تاریخی و باستانی، از جمله قلعه فلکالافلاک در استان لرستان، مورد سوءاستفاده نهادهای نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی قرار گرفته است.
پس از ویرانیهای گسترده میراث فرهنگی در جنگ جهانی دوم، جامعه جهانی تصمیم گرفت قانونی مشترک برای حفاظت از این آثار تدوین کند. نتیجه این تلاش، کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه بود. ایران پنج سال بعد با تائید مجلس شورای ملی، در ۲۲ فوریه ۱۹۵۹ سوم اسفند ۱۳۳۷ به این کنوانسیون پیوست.
در این کنوانسیون تأکید شده آثار فرهنگی تنها متعلق به یک کشور نیستند؛ بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت به شمار میروند و باید حتی در سختترین شرایط، یعنی در زمان جنگ طرفین نبرد، از آنها محافظت کنند و طرفهای درگیر جنگ باید از آسیب رساندن به آثار تاریخی خودداری کنند.
از سوی دیگر بر اساس این کنوانسیون، استفاده نظامی از بناهای تاریخی ممنوع است و دولتها نباید موزه یا مکان مذهبی را به پایگاه نظامی، انبار مهمات یا محل استقرار نیروهای خود تبدیل کند.
