دکتر رضا سعیدی فیروزابادی – کتاب مشهور تفکر استراتژیک نوشتهی Avinash K. Dixit و Barry J. Nalebuff توضیح میدهد که چگونه در موقعیتهایی که نتیجهی تصمیم یک طرف به رفتار طرف مقابل وابسته است، استراتژی شکل میگیرد. این کتاب بر پایهی نظریهی بازیها نشان میدهد که چگونه بازیگران در سیاست، اقتصاد و روابط بینالملل رفتار میکنند. با استفاده از این چارچوب میتوان بطور تحلیلی بررسی کرد که در جنگ میان جمهوری اسلامی و آمریکا چه سناریوهایی ممکن است رخ دهد و سرانجام آن چگونه شکل بگیرد.
در مرکز تفکر استراتژیک این اصل قرار دارد که هر بازیگر پیش از انتخاب اقدام خود، واکنش طرف مقابل را پیشبینی میکند. در منازعات ژئوپولیتیک نیز هر طرف تلاش میکند محاسبات و انگیزههای طرف دیگر را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین تحلیل جنگ تنها به مقایسهی قدرت نظامی محدود نمیشود، بلکه اهداف سیاسی، محدودیتها و واکنشهای احتمالی طرف مقابل نیز در آن نقش اساسی دارند.
یکی از مهمترین نکات تفکر استراتژیک این است که پیروزی برای هر بازیگر تعریف متفاوتی دارد. برای آمریکا، موفقیت در یک جنگ احتمالی با جمهوری اسلامی ممکن است بهمعنای تضعیف تواناییهای نظامی جمهوری اسلامی ، بویژه برنامهی موشکی یا هستهای، و بازگرداندن بازدارندگی در منطقه باشد. اما برای جمهوری اسلامی، موفقیت ممکن است صرفا بهمعنای بقای نظام سیاسی و حفظ حاکمیت باشد. هنگامی که تعریف پیروزی برای دو طرف متفاوت باشد، حتی برتری نظامی چشمگیر نیز لزوما به پیروزی کامل استراتژیک منجر نمیشود.
با این حال، توان نظامی نقطهی شروع مهمی در تحلیل است. آمریکا از نظر فناوری نظامی، قدرت دریایی و هوایی، شبکههای اطلاعاتی و توانایی عملیات دوربرد، برتری قابلتوجهی دارد. در یک جنگ متعارف، بویژه در حوزهی دریا و هوا، احتمالا آمریکا میتواند بهسرعت برتری تاکتیکی بدست آورد و زیرساختها و مراکز فرماندهی نظامی را هدف قرار دهد.
اما نظریهی بازیها پیشبینی میکند که بازیگر ضعیفتر معمولا در حوزهای که رقیبش قویتر است وارد رقابت مستقیم نمیشود. در عوض از استراتژیهای نامتقارن استفاده میکند تا هزینهی جنگ را برای طرف قویتر افزایش دهد. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، جمعیت زیاد و شبکهی نفوذ منطقهای میتواند از روشهایی استفاده کند که از نبرد مستقیم گسترده اجتناب کند؛ از جمله حملات موشکی، عملیات سایبری و استفاده از نیروهای نیابتی در منطقه.
یکی از عوامل جغرافیایی مهم در چنین سناریویی، تنگه هرمز است؛ گذرگاهی دریایی که بخش بزرگی از نفت جهان از آن عبور میکند. در تفکر استراتژیک، گاهی تمرکز بر «نقاط اهرمی» میتواند تأثیر بسیار بزرگی بر کل سیستم داشته باشد. تهدید به اختلال در این مسیر دریایی میتواند بازار جهانی انرژی را دچار شوک کرده و فشار بینالمللی برای پایان سریع جنگ ایجاد کند.
مفهوم مهم دیگر در تفکر استراتژیک «تعهد معتبر» است. در منازعات بین کشورها، هر طرف تلاش میکند نشان دهد که برای رسیدن به هدف خود حاضر است هزینههای زیادی بپردازد. استقرار نیروهای نظامی، هشدارهای علنی و اتحادهای نظامی همگی نوعی سیگنال استراتژیک محسوب میشوند که هدف آن تأثیرگذاری بر تصمیمات طرف مقابل است. برای نمونه، حضور گستردهی نیروی دریایی آمریکا در خلیج فارس پیامی است مبنی بر اینکه مسیرهای دریایی باز خواهند ماند.
نظریهی بازیها همچنین میان «پیروزی نظامی» و «پیروزی سیاسی» تفاوت قائل میشود. تاریخ نشان دادهاست که در بسیاری از جنگها قدرتی که از نظر نظامی برتر بوده، لزوما به اهداف سیاسی خود نرسیده است. در جنگهایی که بقای حکومت برای یک طرف مهمترین هدف است، صرف ادامهی حیات سیاسی ممکن است خود نوعی پیروزی استراتژیک محسوب شود.
بر اساس این چارچوب تحلیلی، جنگ میان آمریکا و جمهوری اسلامی، احتمالا بصورت محدود و نامتقارن پیش خواهد رفت، نه یک جنگ تمامعیار یا اشغال طولانیمدت. آمریکا ممکن است در مراحل اولیه به موفقیتهای سریع نظامی دست یابد، در حالی که جمهوری اسلامی تلاش خواهد کرد با گسترش هزینههای منطقهای و اقتصادی، فشار برای پایان جنگ را افزایش دهد. در چنین شرایطی، محتملترین نتیجه از دید تفکر استراتژیک، درگیری محدود و سپس حرکت بسوی نوعی کاهش تنش یا توافق سیاسی است.
در نهایت، چارچوب ارائهشده در کتاب تفکر استراتژیک (Thinking Strategically ) یادآور میشود که سرنوشت جنگها تنها با تعداد سلاحها یا نیروهای نظامی تعیین نمیشود. جنگها رقابتهایی استراتژیک هستند که در آنها انگیزهها، انتظارات و تعریف پیروزی نقش تعیینکننده دارند. درک این پویاییها کمک میکند بفهمیم چرا بسیاری از درگیریها میان قدرتهای نابرابر نه با فتح کامل، بلکه با نوعی مصالحه یا توازن جدید به پایان میرسند.
*«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسیزبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
