در نبود مدیریت و سازماندهی مناسب از سوی دولت سبب ترافیک سنگین کامیونها و کانتینرهای باری در مرزهای زمینی ایران شده است. این در حالیست که محاصره بنادر جنوبی ایران توسط ایالات متحده در جریان جنگ با جمهوری اسلامی ادامه دارد و انتقال کالا از مرزهای زمینی برای تأمین نیازهای اساسی کشور ضروری است.
با تداوم محاصره بنادر جنوبی ایران، تجارت دریایی ایران مختل شد و بخشی از این تجارت به مرزهای زمینی منتقل شد. در حالیکه پیشتر اعلام شده بود حدود ۴۰ درصد تجارت دریایی قابلیت جایگزینی با مسیرهای زمینی را دارد اما اکنون وضعیتی بحرانی در مرزهای زمینی و صف طولانی کامیونها و کانتینرها پشت مرزهای کشور ایجاد شده است.
بر اساس گزارشها انتقال کالا در مرزهای کشور کند است و برخوردهای جزیرهای و بوروکراسی اداری، روند تجارت کالا را دشوارتر از همیشه کرده است. برخی رانندگان از معطلی بیش از ۱۰ روزه پشت مرزها خبر میدهند که با وجود هوای گرم تابستان هیچ امکانات مناسبی برای اسکان رانندگان ندارد.
برای نمونه روز گذشته ویدئویی در شبکههای اجتماعی منتشر شد که نشان میداد صدها کامیون بهدلیل نابسامانی در مدیریت تردد بازارچه مرزی ریمدان در مرز ایران و پاکستان، ساعتها در گرمای نزدیک به ۵۰ درجه پشت صفهای طولانی متوقف ماندهاند.
گفته شده دستکم ۶۰۰ تا ۷۰۰ کامیون در محور ورودی بازارچه ریمدان بلاتکلیف هستند؛ این در حالی است که پارکینگ مجاور ظرفیت خالی دارد، اما ورود کامیونها به آن ممنوع شده است.
اما این تنها گذرگاه مرزی ریمدان نیست که با این وضعیت روبروست. از مرز بازرگان و آستارا در شمال غرب که مسیر ارتباطی ایران با ترکیه، قفقاز و اروپا هستند تا نوردوز که حلقه اتصال ایران به ارمنستان و کریدور شمال-جنوب به شمار میرود، از مهران، شلمچه چذابه و تمرچین در غرب تا دوغارون و ماهیرود و سرخس در شرق و مرز میرجاوه و ریمدان در مرز پاکستان همگی شریانهای تجاری هستند که گزارشها از کندی عبورومرور حمل و نقل تجاری در آن حکایت دارد.
در گذرگاه دوغارون در مرز افغانستان بسیاری از کامیونهای ایرانی ناچار هستند بار خود را تخلیه کنند و به کامیونهای افغانستانی تحویل دهند یا به همین ترتیب بار را از کامیونهای افغانستانی تحویل بگیرند. آخرین گزارشها از معطلی بیش از ۱۵۰۰ کامیون در این گذرگاه مرزی حکایت دارد.
در همین رابطه مسعود دانشمند، کارشناس صنعت حملونقل و ترانزیت، گفته «در مرز تفتان و مسیرهای مرتبط با بندر گوادر، برخی کامیونها برای تخلیه یا بارگیری کالا بین ۱۰ تا ۱۵ روز در انتظار میمانند و این تأخیر هم در صادرات کالا از ایران و هم در واردات از مسیر بندر کراچی و بندر گوادر دیده میشود.»
مسعود دانشمند گفته «دلیل اصلی این وضعیت، ظرفیت زیرساختی و عملیاتی در سمت پاکستان است و این کشور تجربه و توان پاسخگویی به حجم فعلی ترانزیت را ندارد و همین موضوع باعث ایجاد صفهای طولانی کامیونها در مرزها و بنادر شده است.»
شرایط در مرزهای شمال غرب و غرب کشور بحرانیتر است. در مرز بازرگان نیز که مهمترین گذرکاه زمینی ایران و ترکیه است، پذیرش کامیونها از سمت ترکیه به حدود ۲۸۰ دستگاه در روز محدود شده است و این محدودیت باعث شده صفهای طولانی در خروجی مرز تشکیل شود.
اگر چه مسعود دانشمند علت معطلی کامیونها در مرزهای زمینی با پاکستان، ناتوانی این کشور در ارائه خدمات اداری عنوان کرده اما گزارشها نشان میدهد سیستم اداری جمهوری اسلامی نیز ناتوان از ساماندهی بروکراسی در مرزها -آن هم در شرایط اضطراری و بحرانی جنگ- است.
مجتبی بهاروند، نایب رئیس پیشین کمیسیون حملونقل و لجستیک اتاق بازرگان ایران، در گفتگو با روزنامه «شرق» گفته «با توجه به محدودیتهای ایجادشده در تردد دریایی و کاهش فعالیت بندرعباس، بخش قابل توجهی از بار به سمت مسیرهای زمینی هدایت شده و همین موضوع باعث افزایش ترافیک در مرزهای شرقی کشور شده است. اکنون کامیونها در برخی مرزها تا یک هفته و حتی ۱۰ روز در انتظار خروج از کشور میمانند. از طرف دیگر، این نگرانی وجود دارد که اگر مدیریت مناسبی انجام نشود، مرزهای غربی هم با مشکلات مشابهی روبرو شوند. هرچند مرزهای غربی در سالهای گذشته نیز با ازدحام جمعیت مواجه بوده اما در شرایط فعلی احتمال تشدید این وضعیت وجود دارد».
این فعال بازرگانی گفته نبود هماهنگی میان دستگاههای مختلف دولتی سبب بروز بحران در گذرگاههای مرزهای زمینی کشور شده است: «برای مثال در مبادی خروجی کشور حدود ۱۸ تا ۲۰ دستگاه، سازمان و نهاد مختلف از جمله گمرک، راهداری، قرنطینه و ستاد مبارزه با قاچاق کالا و سایر نهادهای نظارتی حضور دارند، اما هرکدام بهصورت مستقل و جزیرهای عمل میکنند و فرماندهی واحدی بر فرایندها وجود ندارد. در عمل، کامیون پس از پایان تشریفات یک دستگاه، باید برای انجام مراحل دستگاه بعدی منتظر بماند. به عبارتی پس از اتمام مراحل راهداری، ممکن است در قرنطینه متوقف شود و برای انجام تشریفات کمرگی معطل بماند.»
به گفته او در حالیکه دولت میتواند با افزایش ساعت کاری، تسریع در تشریفات اداری و ایجاد هماهنگی میان دستگاههای مسئول، از شکلگیری صفهای طولانی کامیونها جلوگیری کند اما عدم هماهنگی و مدیریت سبب شده معطلی رانندگان پشت مرزها بین یک هفته تا ۱۰ روز باشد.
